Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 16

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 16

Language
Sanskrit

Contents

16.2

kṣīrapāvanārthaṃ darbhapavitraṃ karoti -
he pavitra vasordhanasya kṣīrasya tvaṃ pavitraṃ pāvanamasi| śatasahasragrahaṇaparimitatvopalakṣaṇārtham, aparimitacchidratvādaparimitadhāramityarthaḥ| vasūnāmiti, āstāmidamekayajamānasambhūtamalpaṃ payaḥ, yāvajjagatīgatānāmitarayajamānasambhūtānāṃ payasāṃ pāvanamasti| yadvātra maruto vasava ucyante indrasāhāyyena vartamānāḥ, te hi vasate ācchādayantīti vasavaḥ| tathāca brāhmaṇam - 'vasūnāṃ vā etadbhāgadheyam' iti| vatsaiḥ saṃgṛhyamāṇā gā anumantrayate -
he ayakṣmāḥ vyādhiviśeṣahīnāḥ avadhyadhānā vā vo yuṣmān prajayā saṃsṛjāmi| rāyo dhanasya bhakṣyaviśeṣātmakasya poṣeṇa bahulāḥ pravṛddhadehā bhavantīḥ, yadvā dhanapuṣṭyā saha bahulāḥ pracurāḥ bhavantīḥ| duhyamānāsu japati -
he gāvaḥ vo yuṣmānvayamupasadema anavaratamityāśāsmahe| kīdṛśīḥ| jīvantīḥ dīrghāyuṣaḥ, jīvāḥ prāṇayutā balavatīrityarthaḥ| kiṃ kurvatīḥ| madhumat madhurarasasaṃyuktaṃ, ghṛtavaccātisnigdhaṃ kṣīraṃ pinvamānāḥ sravantyaḥ| gārhapatyādaṅgārarāśiṃ pṛthakkaroti -
he aṅgārarāśe tva mātariśvano vāyoḥ gharmaḥ tejaḥ| tathāca brāhmaṇam - 'antarikṣaṃ vai mātariśvano gharmaḥ|' iti| atrāntarikṣaśabdaḥ tātsthyādantarikṣasthe bhānutejasi vartate| uddhṛte'ṅgārarāśau ukhāmadhiśrayati -
‘upāstautyevaināmetat’ iti śrutiḥ| yadā divaḥpatitenodakena sampādyate tadā dyauriti stūyate| pṛthivyavayavanirmitatvātpṛthivīti| viśvaṃ sarvaṃ dhatte iti viśvadhā . pṛthivī, tasyāḥ sambandhinā pareṇotkṛṣṭena dhāmnā tejasā sāreṇa asi tvam ahutā, ‘hva- kauṭilye’ akuṭilā| yataśca tvamakuṭilā, ataḥ mā hvāḥ dravyadhāraṇe vyāpṛtā satī kuṭilā mā bhūḥ|
tisṛṣu dhenuṣu dugdhāsu kāṃ dugdhavānasīti praśne amūmiti cottare dogdhrābhihite adhvaryurāha -
yā prathamaṃ dugdhā, sā viśvāyuḥ sarvasyāyuṣo dhātrī kṣīrādidvāreṇa| tathāca śrutiḥ ‘āyurghṛtam’ iti| yā dvitīyasthānadugdhā, sā viśvavyacāḥ ‘vyaca sambhave’ viśvaṃ tataḥ sambhavati yajñadvāreṇa| yā tṛtīyasthānadugdhā, sā viśvadhāyā, viśvaṃ dhāpayatīti viśvadhāyā, sarvasya kṣīreṇa tṛptiṃ karotītyarthaḥ|
yaḥ stoko binduḥ, yaśca drapsaḥ sthūlo bhūmau patitaḥ, sa sarva evāhuto'pi huto'stu| kasmai| agnaye, bṛhate mahate, tathā nākāya nāsmin akaṃ duḥkhamastīti kṛtvā svargāya| dyāvāpṛthivībhyāṃ ca svāhā suhutamastu|
he āpaḥ saṃpṛcyadhvaṃ payasokhāsthena| ṛtāvarīḥ satyavatyaḥ, yajñavatyo vā tat sādhanatvāt| kena| ūrmiṇā kallolaiḥ| madhumattamā madhuratamarasasaṃyuktāḥ| mandrā, ‘madī-harṣe’ mādayitryaḥ, tathā dhanasya sātayaḥ sādhikāḥ||
he payaḥ tvāṃ somena dadhnā ātancmi saṅkocayāmi, tanñciḥ saṅkocanārthaḥ| kīdṛśaṃ tvām| indrasya bhāgaṃ bhajanīyam|
gārhapatyasamīpe payaḥ sthāpayati -
dasu upakṣaye adastamanupakṣīśaṃ he payaḥ yatastvaṃ viṣṇave viṣṇvarthaṃ yajñopayogīyarthaḥ| 'yajño vai viṣṇuḥ' iti śrutiḥ|
havirabhimantrayate -
he viṣṇo idaṃ havyaṃ havanīyaṃ rakṣasva|
sajalena dārupātreṇa ukhāṃ pidadhāti -
he āpaḥ jāgṛta rakṣārthaṃ jāgarūkā bhavata| tṛtīyo'nuvākaḥ |
yajñādikaṃ prastutaṃ karmaivamucyate| kaḥ prajāpatiḥ, he karman, tvāṃ yunakti sampādayati phalena vā yojayati| sa ityapi prajāpatereva nirdeśaḥ parokṣarūpeṇa| abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathā aho ramaṇīyā aho ramaṇīyeti| viṣṇuryajñaḥ, sa ca prajāpatireva| yajñastvā yunaktu phalena saṃvardhayatu| kimartham| asya prārabdhasya yajñādikasya karmaṇaḥ samṛddhayai māhātmyāya| sāvitryanuvākavadanuvacanamasya|
atra pratyekaṃ tarpayāmītyadhyāhṛtya yojanīyam| amuṣmai kāmāya tvāṃ prajāpatiṃ tarpayāmi| asāvityuqte nāma pratīyāt| tena 'amuṣmai' ityasmātkāmyamānapaśuputrādiphalaviśeṣanāmāni pratyettavyāni| āyuṣe āyurarthaṃ tvāṃ tarpayāmi| sarvatra tādarthye caturthī| vyuṣṭyai tvāṃ tarpayāmi 'uṣa dāhe' viśeṣeṇa avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśalakṣaṇānāṃ kleśānām uṣṭiḥ, tadartham| rayirdhanaṃ, tadartham| rādho'nnam| poṣastattvajñānasya, tadartham| prakarṣeṇa cyutiḥ saṃsārasya, tadarthaṃ tvāṃ prajāpatiṃ tarpayāmi|
ityudakatarpaṇamācārādhyāyoktamado'pyadhyāyopākaraṇam|

16.3.1

‘iṣe tvā’ ityādayo mantrā darśapūrṇamāsayoḥ śākhācchedanādau viniyuktāḥ śrutiliṅgādibhiḥ| tatra parameṣṭhinaḥ prājāpatyasyārṣam, śākhādirabhidheyo devatā| yajuṣāṃ chando nāstītyeke| kecittu vaiśeṣikaṃ chanda icchanti piṅgalaparipaṭhitaṃ daivyekamityādi| tatra ca sarvasaṃkhyāyā vyavahāraḥ pāda ityadhikārāt|
daivī, anuṣṭup, tryakṣarā, śākhācchedane viniyuktā| ‘iṣe tveti cchindanti’ iti| ‘iṣu icchāyāṃ’ kvip | tādarthye caturthī, ‘sāvekācastṛtīyādirvibhaktiḥ’ (6.1. 168) ityantodāttam iṣe iti padam, athavā iḍvidyate yasya sa iṣaḥ iṣyamāṇo'nnādiḥ| akāraḥ pratyayaḥ| nimittātkarmasaṃyoge saptamī| ādguṇaḥ| ‘ekādeśa udāttenodāttaḥ’ (8.2.5) ityantodāttatvam| tvā iti karmapadaṃ yuṣmadādeśaḥ| karma ca kriyāyām| tatra kriyāyā aśravaṇādviniyogabalācchindanti ityadhyāhāraḥ| annādisiddhaye tvāṃ chindantīti samudāyārthaḥ| annādinimittatvaṃ tu - ‘agnerdhūmo jāyate dhūmādabhramabhrādvṛṣṭiḥ|’ ityādiśrutikathitapraṇālikayā|
‘ūrja-balaprāṇanayoḥ’ kbintaḥ| annasya balasya ca nāmadheyatvena prasiddhaḥ| śākhāsannamate parimārjane ca dvipadasyāsya mantrasya tryakṣarāyā daivyā anuṣṭubho viniyogaḥ| parimārjmi sannamayāmīti paryāyeṇādhyāhāraḥ| balārthaṃ tvāṃ parimārjmi sannamayāmīti vākyārthaḥ|
anuṣṭup| vatsadaivatyā| catasṛṇāṃ gavāṃ sambandhino vatsān śākhayopaspṛśan deśāddeśāntaraṃ nayati kṛtaprasravaṇān| he vatsāḥ vāyavaḥ iva stha bhavata, kṛtaprasravaṇāḥ santo vedenāpasarata yāvadahaṃ kṣīraṃ gṛhṇāmi, upāyavasstha upagacchata mātuḥ samīpe anusarata punaḥ kṣīraṃ pātumityarthaḥ|

16.3.2

dhṛtiśchandaḥ, gāvo devatā, anena dhenūḥ prācīṃ gamayati| he dhenavaḥ vo yuṣmān devo dānādiguṇakaḥ, savitā karmaṇo'nujñātā phalaprasavitā vā prārpayatu śarīrāntarasambandhaṃ samarpayatu deśāntaraṃ prāpayatu, natvahaṃ mānuṣamātra ityarthaḥ| kimartham| śreṣṭhatamāya karmaṇe yajñārthaṃ, 'yajño vai śreṣṭhatamaṃ karma' iti śrutiḥ|
'āpyāyadhvam' ityādi yajuḥ| he aghnyāḥ ahantavyāḥ aghasya pāpasya hantryo vā devasyendrasya sambandhinaṃ bhāgaṃ bhājanīyaṃ sānnāyyalakṣaṇamāpyāyadhvam| 'pyāyīvṛddhau' vardhayata| yato yūyaṃ prajāvatīḥ prajāvatyaḥ putravatyaḥ, anamīvā| 'ama roge' ityasmādamīvāśabdaḥ, vyādhiviśeṣaśūnyāḥ, ayakṣmāḥ yakṣmo vyādhiviśeṣaḥ rājayakṣmākhyastacchūnyāḥ, athavā ayanamayaḥ kṣmāyāṃ pṛthivyāṃ yāsāṃ tāḥ ayakṣmāḥ| 'mā vastena īśata' vaḥ yuṣmākaṃ stenaścauro mā prābhūt| 'māghaśaṃsaḥ' - aghaṃ pāpaṃ śaṃsatītyaghaśaṃsaḥ cāṇḍālādiḥ mā vaḥ īśata| 'pari vo rudrasya hetirvṛṇaktu' parivṛṇaktu parivarjayatu| 'dhruvā asmingopatau syāta bahvīḥ' asminyajamāne sthirā bhavata bahvīḥ bahvyaśca bhavatāsmin| 'yajamānasya paśūnpāhi yajamānasya paśupā asi|' anena śākhāṃ sthāpayati, he śākhe yatastvaṃ svabhāvainaiva yajamānasya paśupāḥ ato yajamānasya paśūnpāhi|| prathamo'nuvākaḥ|
anena havirnidadhāti| saṃkṛtiśchandaḥ| he dhānyādika devasya saviturādityasya prasave'nujñāyāṃ vartamānastena prakāśadvāreṇa karmasu pravartanāt, aśvinoḥ sambandhibhyāṃ bāhubhyāṃ, pūṣṇaśca hastābhyāṃ natu svakābhyāṃ carmādimayābhyāṃ tvāmādade| pratigrahādāvapyasya viniyogaḥ|

16.3.3

barhirlavaṇīmaśvapaśūnāmāha gāvaḥ sīdantyasyāmiti goṣat tayā barhirlavaṇyā gāvo vartante ityevamuktam|
'pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭārātiḥ' ityagnimabhyarthayate paśūṃstāpayan| 'uṣa-dāhe' rakṣaḥ rākṣasa upalakṣaṇametat rākṣasapiśācādikaṃ pratidagdhamastu| na vidyate rātiḥ dhanaṃ yatra
so'rātirarthābhāvaḥ alakṣmīrityādiparyāyaḥ, adānaṃ kārpaṇyaṃ vā arātiḥ, śatruvī arātiḥ sa dagdho bhavatu| barhirlavanāyottiṣṭhannāha -
iyaṃ mama dhiṣaṇā buddhiḥ barhiḥ karmabhūtam acchāgāt ābhimukhyena gantuṃ pravṛttā| 'acchābheḥ śākapūṇiḥ' ityacchaśabdo'bherarthe ābhimukhye vartate| kīdṛśī dhiṣaṇā| manunā prajāpatinā kṛtā, tathā svadhayā annena vitaṣṭā tīkṣṇīkṛtā| barhiḥsthānaṃ gacchati|
he caraṇayugalaka uru vistīrṇamantarikṣaṃ vīhi gaccha| darbhastambaṃ triḥ parilikhati|
he darbhastamba tvamindrasya kṛte pariṣūtaṃ jātaḥ| pakvaṃ madhyena yojayati|
he garbhastamba te tava paruḥ parva adhaḥ upari mā bhūt paraśudhārāsāmyena vartatāmityarthaḥ || lunāti|
'ruṣa-riṣa-hiṃsārthaḥ', te tava samācchettā lavitā ṛddhiṃ mā riṣat mā hiṃsīt| yajñasādhanaśaktiṃ mā cchaitsīdityarthaḥ| ṛddhyeti vyatyayena tṛtīyā| chinnaśeṣāṇi bhūmilagnāni punaḥprarohaṇasamarthāni barhirmūlāni abhimṛśati|
he deva barhiḥ tvaṃ jātaṃ sat śatavalśaṃ śataśākhaṃ virūha vardhasva, vayamapi tvatprasādāt sahasravalśāḥ sahasraśākhāḥ viruhema vardhiṣīmahi| bandhanāthaṃ rajjuṃ karoti -
asi tvam adityāḥ pṛthivyā rāsnā rajjuḥ| barhiḥ sannahyati -

16.3.4

yatastvamindrāṇyāḥ sannahanaṃ bandhanamataste pūṣā indro granthiṃ granthātu te barhiṣaḥ, tvāmindro badhnātvityarthaḥ| saca granthirgrathitaḥ san tava ciraṃ mā syāt śīghrameva tava vimuktasya yajñopayogo'stvityarthaḥ| udyacchati barhiḥ -
he barhiḥ tvāmahamindrasya sambandhibhyāṃ bāhubhyāmudyacchāmi, natu svakābhyāṃ carmādimayābhyāmiti| protsāhena uddhṛtaṃ mūrdhni nidhatte -
tvāmahaṃ bṛhaspateḥ sambandhinā mūrdhnā śirasā harāmi dhārayāmīti| pūrvavadbarhirāha -
asi tvaṃ barhirdevaṅgamaṃ devārthaṃ tava nayanamityarthaḥ| na kevalaṃ vayameva devārthaṃ tvā nayāmaḥ, pūrvairapyevamanuṣṭhitamityāha -
kavayaḥ krāntadarśanāḥ samyagviditānuṣṭhitasakalavedārthāḥ tadbarhirevamevāhṛtavanta iti tātparyārthaḥ| vedyāmāsādayati -
so'rātirarthābhāvaḥ alakṣmīrityādiparyāyaḥ, adānaṃ kārpaṇyaṃ vā arātiḥ, śatrurvā arātiḥ sa dagdho bhavatu|
iyaṃ mama dhiṣaṇā buddhiḥ barhiḥ karmabhūtam acchāprāgāt ābhimukhyena gantuṃ pravṛttā| 'acchābheḥ śākapūṇiḥ' ityacchaśabdo'bherarthe ābhimukhye vartate| kīdṛśī dhiṣaṇā| manunā prajāpatinā kṛtā, tathā svadhayā annena vitaṣṭā tīkṣṇīkṛtā|
he caraṇayugalaka uru vistīrṇamantarikṣaṃ vīhi gaccha|
he darbhastamba tvamindrasya kṛte pariṣūtaṃ jātaḥ|
he garbhastamba te tava paruḥ parva adhaḥ upari mā bhūt paraśudhārāsāmyena vartatāmityarthaḥ ||
'ruṣa-riṣa-hiṃsārthaḥ', te tava samācchettā lavitā ṛddhiṃ mā riṣat mā hiṃsīt| yajñasādhanaśaktiṃ mā cchetsīdityarthaḥ| ṛddhayeti vyatyayena tṛtīyā|

16.3.5

he deva barhiḥ tvaṃ jātaṃ sat śatavalśaṃ śataśākhaṃ virūha vardhasva, vayamapi tvatprasādāt sahasravalśāḥ sahasraśākhāḥ viruhema vardhiṣīmahi| bandhanāthaṃ rajjuṃ karoti -
asi tvam adityāḥ pṛthivyā rāsnā rajjuḥ| barhiḥ sannahyati -
yatastvamindrāṇyāḥ sannahanaṃ bandhanamataste pūṣā indro granthiṃ granthātu te barhiṣaḥ, tvāmindro badhnātvityarthaḥ| saca granthirgrathitaḥ san tava ciraṃ mā sthāt śīghrameva tava vimuktasya yajñopayogo'stvityarthaḥ| udyacchati barhiḥ -
he barhiḥ tvāmahamindrasya sambandhibhyāṃ bāhubhyāmudyacchāmi, natu svakābhyāṃ carmādimayābhyāmiti| protsāhena uddhṛtaṃ mūrdhni nidhatte -
tvāmahaṃ bṛhaspateḥ sambandhinā mūrdhnā śirasā harāmi dhārayāmīti| pūrvavadbarhirāha -
asi tvaṃ barhirdevaṅgamaṃ devārthaṃ tava nayanamityarthaḥ| na kevalaṃ vayameva devārthaṃ tvā nayāmaḥ, pūrvairapyevamanuṣṭhitamityāha -
kavayaḥ krāntadarśanāḥ samyagviditānuṣṭhitasakalavedārthāḥ tadbarhirevamevāhṛtavanta iti tātparyārthaḥ| vedyāmāsādayati -

Linked texts (1)