Vedamrita 11.12
Vedāmṛta 11.12
- Language
- Sanskrit
Contents
11.12
yatte॒ sūrya॒ṃ yadupa̭ma॒ṃ mano̭ jaga॒āma dū॒raka̭m .
tatta॒ ā varta̭yāmasī॒ha kṣayā̭ya jī॒vasai̭ .. 8 ..
yatte parvatānbṛhato mano jagāma dūrakaṃ .
tatta ā vartayāmasīha kṣayāṃya jīvasai .. 9 ..
yatte॒ viśva̭mi॒daṃ jaga॒nmano̭ ja॒gāma̭ dū॒raka̭ .
tatta॒ ā vartayāmasī॒ha kṣayāya jīvasḙ .. 10 ..
yatte॒ parā̭ḥ parā॒vato॒ mano̭ ja॒gāma̭ dū॒raka̭m .
tatta॒ ā vartayāmasī॒ha kṣayāya jīvasḙ .. 11 ..
yattai̍ bhū̱taṃ ca̱ bhavya̍ṃ ca̱ mano̍ ja̱gāma̍ dū̱raka̍m
tatta̱ ā va̍rtayāmasī̱ha kṣayā̍ya jī̱vase̍
11.12.p1.1
nivedana
jagata e prabhunā ja āvirbhāva che, tenī parāprakṛtilīlānuṃ
sthaḻa che. tethī tenī daivī prakṛtinī viśvamāṃ pratiṣṭhā karavī
e eka mātra manuṣyanuṃ kartavya che, e ārya siddhāṃtanuṃ pratipādana
karī, tene jagatamāṃ mūrtimaṃta karavā jenī sādhanāneā satata pravāha
cālī rahyo che evā mahāna yogīndra śrī. araviṃdanī punita sāhityagaṃgānuṃ gujarātīmāṃ avataraṇa karanāra śrī. aṃbubhāī purāṇīthī
koṇa ajāṇyuṃ che ? ā bhagīratha kārya māṭe gujarāta teośrīnuṃ
peḍhīo sudhī ṛṇī raheśe temāṃ śaṃkā nathī. śrī. aṃbubhāīnā
ūṃḍā vedābhyāsane paricaya ane lābha te āpaṇane temanā
“ pathikanāṃ puṣpo ” māṃ āvelā “ e dhṛta karyuṃ ? ” “ soma:
vedanā eka pratīkane abhyāsa ” “ devatā-manuṣya ? ” vagere lekhothī
thayeleā che. ā “vaidika sarasvatī-khovāyelī nadī ?” thī āpaṇane
teośrīnā ṛgvedanā ūṃḍā abhyāsaneā lābha maḻe che. ā
abhyāsapūrṇa lekhane peātānī sāhajika udāratāthī prasiddhi arthe
āpavā māṭe svādhyāya-maṃḍaḻa gujarāta śākhā teośrīnuṃ ghaṇuṃ ja
ābhārī che.
vedagraṃthonuṃ adhyāyana, pariśīlana tema saṃśodhana hajī baṃdha thayuṃ
nathī. śrī. araviṃda jevā samartha tattvajña, ciṃtaka ane mahāna
vaidika sarasvatī – khovāyelī nadī ?
śrī. araviṃdanā “ veda– rahasya ” lekhanā ādhāre
lekhaka :
śrī aṃbālāla bāḻakṛṣṇa purāṇī,
poṃḍīcerī–āśrama.
‘prasthāna ’nā 1989 nā bhādra ane āśvina aṃkomāṃ
ane 1990 nā kārtika aṃkamāṃ “ khovāyelī nadī ” e mathāḻā
nīce vedamāṃ āvatī “ sarasvatī ”nā koyaḍo ukelavā māṭe eka
lekha lakhāyo che. khaṃbhāta śahera upara lakhātā pustakamāṃ pariśiṣṭa
11.12.p1.2
tarīke e lekha mukāya e saṃbhavita che. e ākho lekha bane
teṭalī niṣpakṣapāta vṛttithī vāṃcī jatāṃ ane khovāyelī nadīnī
śodhamāṃ lekhaka badhu sāthe bane teṭalī sahānubhūtithī yātrā karatāṃ
māre sakheda kabūla karavuṃ joie ke mane khovāyelī nadīno patto
lekhamāṃ maḻyo nathī. “ hu dhāruṃ chuṃ ke lekhakane paṇa te maḻyo
nathī. sarasvatī e kāśmīramāṃthī nīkaḻī gaṃgā ane yamunā sāthe
saṃyukta prāṃtamāṃ vahetī koi nadī ho, yā to rajaputānāmāṃ thaine
samudramāṃ pahoṃcatāṃ pahelāṃ ja raṇamāṃ lupta thatī koi nadī ho, ke
pachī hālanā siddhapura pāse thaine vahetī nadī ho, ke khaṃbhātanā
akhāta āgaḻa samudrane maḻatī koi nadī ho–je ho te–paraṃtu
vedanā ṛṣioe je ‘ sarasvatī ’no ullekha karyo che te e
prakāranī pāṇīnī nadīnā saṃbaṃdhamāṃ che ema mānavuṃ atyāre to
lagabhaga asaṃbhavita lāge che. bāhya pramāṇo upara mukhyatve ādhāra
rākhanārī anveṣaṇanī paddhatimāṃ ghaṇī vāra ḍuṃgara khodīne uṃdara
kāḍhavā jevuṃ bane che, teno ā eka namūno gaṇī śakāya. ane
chatāṃ lekhake nīce pramāṇe vidhāna karyuṃ che “ vāgdevī tarīke
sarasvatī ṛgvedamāṃ manātī na hatī ” ane “ nadī sarasvatīmāṃ
vācāno adhyāropa pachīthī thayo che—”
pachīthī eṭale kyāre ? – kyārathī ?
mārā ā lekhano mukhya hetu uparanā vidhāna māṭe pūratāṃ
pramāṇo apāyāṃ nathī ema sābita karavāno che. sāthe sāthe
ṛgvedanā abhyāsamāṃ atyāra sudhī bāhya pramāṇonā ane sāmagrīnā upara tathā aitihāsika dṛṣṭibiṃdu upara je atiśaya jhoka
mūkavāmāṃ āve che tenī apūrṇatā batāvavāno hetu paṇa che.
11.12.p1.3
chatāṃ ṛgvedamāṃ ‘ sarasvatī ’ āve che te nadī nathī paṇa
kevaḻa vāgdevī che evuṃ ekapakṣī vidhāna huṃ karato nathī; paṇa
ṛgvedanī sarasvatī kevaḻa nadī to nathī ja ema keṭalīka ṛcāo
uparathī nirvivādapaṇe kahī śakāya che. āvā pratyeka praśnanā ukela
māṭe ṛgvedanā ābhyaṃtara pramāṇono abhyāsa prathama thavo joīe.
ane bāhya pramāṇonī sābitī upara ādhāra rākhanārā “ vādo ”
abhyāsake prathama jovā ja na joīe. ema thāya to ja ṛcāono
potāno—āpaṇā ke purāṇā jamānānā ‘ vāda ’thī svataṃtra evo,
jo hoya to—artha kāṃīka aṃśe āpaṇe jāṇī śakīe ā rīta
‘veda’ jevā daṭāī gayelā viṣayanā saṃbaṃdhamāṃ lāgu karavī sahelī nathī
e huṃ svīkāruṃ chuṃ; chatāṃ bījo koī upāya mane jaṇāto nathī.
ṛgvedamāṃ je ‘ sarasvatī ’no ullekha che te to mukhyatve
vāk-śakti, divya preraṇānī adhiṣṭhātrī devī che, ema mānavuṃ
samasta ṛgvedamāṃ ‘sarasvatī’ne lagatī ṛcāono eka sāmaṭo
vicāra karatāṃ vadhāre prakaraṇa lāge che.
paraṃtu tyāre sarasvatī-e nadī tarīke ṛgvedamāṃ varṇavī ja nathī ?
enā uttaramāṃ kahevuṃ joie ke ‘preraṇānī adhiṣṭhātrī devī’
jema sarasvatī che tema paṃjābamāṃ āvelī manātī ‘saptanadya:’
‘sāta nadīo’māṃnī-paṇa te eka che.1 paraṃtu ethī sarasvatī eka
nadī che evuṃ sābita thavāne badale kevaḻa sarasvatī ja nahi paraṃtu
ṛgvedamāṃ jemane ullekha thayelo che te saptanadya:-‘sāta nadīo’
paṇa pratīka rūpe che evuṃ ṛcāomāṃ maḻī āvatī sābitīne
ādhāre kahī śakāya che. eṭale sarasvatīnā ābhyaṃtara sūcaka arthane
ethī ūlaṭī vadhāre puṣṭi maḻe che.
kāta, saritā, siṃdhu vagerene sūkṣma mānasika kriyāo sāthe
11.12.p1.4
saṃbaṃdha śī rīte hoi śake evo praśna thavāno saṃbhava che, paṇa
e bābata cheka navīna nathī evuṃ ‘eka vaidikasaṃvāda’ nāmanā
kaumudīmāṃ pragaṭa thaelā mārā lekhamāṃ meṃ batāvavā prayāsa karyo
che, eṭale ahīṃ enuṃ punarāvartana karato nathī.
vaidika sarasvatī vāk-devī, preraṇānī adhiṣṭhātrī śakti hovā
sāthe jema सप्तनद्यः māṃnī eka che tema bījī bājue bhāratī
ane īlā nāmanī be devīo sāthe paṇa eno nikaṭa saṃbaṃdha
che.2 ghaṇī ṛcāomāṃ e traṇe devīone–तिस्रोदेवीः sāthe
saṃbodhana karavāmāṃ āve che.
ā rīte ṛgvedamāṃ traṇa prakāre ‘ sarasvatī ’no ullekha che
te āpaṇe joī śakīe chīe. 1. vāk-devatā ke preraṇānī adhiṣṭhātrī devī tarīke, 2. sāta nadīomāṃnī eka nadī tarīke, 3. īlā
bhāratī (ke mahī) ane sarasvatī e traṇa devīomāṃnī eka devī
tarīke. ahīṃ je ṛcāo ṭāṃkī che te ṛcāonī saṃpūrṇa noṃdha
nathī. lekha lāṃbo thavānā bhaye keṭalīka upayogī ṛcāo ja ṭāṃkī che.
૨ iḷā sarasvatī mahī tisro devīrmayobhūvaḥ | barhisīdaṃntvasridhaḥ
11.12.p2
maṃ 1 sū. 13 ṛ. 9
11.12.p3
sarasvatī sādhayaṃtī dhiyaṃ na iḷā devī bhāratī viśvatūtiḥ
tisrodevīḥ svadhayā barhi redamacchidraṃ pāṃtu śaraṇaṃ niṣadya
11.12.p4
maṃ. 2 sū. 3 ṛ. 8
11.12.p5
ā no yajñaṃ bhāratī tūyame tviḷā manuṣvadiha cetayaṃtī
tisrodevīrbahiredaṃ syonaṃ sarasvatī svapasaḥ sadaṃtu
11.12.p6
maṃ. 10 sū. 110 ṛ 8
11.12.p7
૩ iḷā bhāratī mahī:—
have ṛgvedanā mukhya vaktavya sāthe sarasvatīno śo saṃbaṃdha
che te āpaṇe tapāsīe. paraṃtu prathama ṛgvedamāṃ evuṃ pradhāna
vaktavya che kharūṃ ? jhīṇī vigato, kathāo, saṃvādo vagere gauṇa
bābato bāda karatāṃ ṛgvedamāṃ vaktavyanī ekatā āpaṇane āścarya
pamāḍe tevī che.
ṛgvedamāṃ dase maṃḍaḻamāṃ judā judā ṛṣio ārya devonī
prārthanā kare che. e devo martya mānavanā mitro ane sahāyako che
evuṃ ṛcāo parathī spaṣṭa jaṇāya che. agni, indra, sūrya, vāyu,
mitrāvaruṇa, uṣā, aśvino, viśvadevo vagere mukhya ārya devatāo
che. ( viṣṇu, rudra, ṛbhu, saptanadya, sarasvatī vagere gauṇa sthāne che ).
vaidika ṛṣio keṭalāṃka varaiṣṭa hetuo sādhavā māṭe potānī
ṛcāomāṃ prārthanā kare che. ane devatāonī sahāya māge che.
ṛṣionā iṣṭa vara rayi athavā rādhas-nī sukhapūrṇa ānaṃdamaya sthitinī prāpti che. āryane jyāre viśiṣṭa prakāranī saṃpattiādhyātmika ke bhautika-prāpta thāya che tyāre te rayi bhogavī śake che.
paraṃtu āryonī ā prārthanā pūrī śī rīte paḍe ? devonī
svacchaṃda kṛpāthī kevaḻa ? nā. ṛṣio to ṛtaṃ svayaṃbhū viśvaniyatimāṃ-viśvamāṃ kārya karī rahela sakriya niyama rūpī satyamāṃmāne che. eṭale yajñanī kriyā vaḍe devatāone āhūti āpavāmāṃ
āve to āryonī prārthanā phaḻe evī mānyatā che. vaḻī, e
iṣṭa vara prāpta karavā māṭe mānavane ṛcānā maṃtro, brahmā-yajñamāṃ
homavā māṭe āvaśyaka soma ane dhṛta potānā taraphathī
lāvavāṃ paḍe che.
'e yajñane pariṇāme tene go, aśva, hiraṇya, vīra-ratha ane
prajā vagere īṣṭa padārtho-saṃpattināṃ sādhano prāpta thāya che. paṇa
vedanī eka sādhāraṇa mānyatā e paṇa jaṇāya che ke yajña karavānāṃ
sādhano jevāṃ ke agni, soma, ane ghṛta paṇa devatāo taraphathī
mānavane āpavāmāṃ āve che. eṭaluṃ ja nahi paraṃtu devatāo
pote mānavanā yajñamāṃ purohita thāya che. teo mānavanā yajñanī
ane hutadravyanī śuddhi kare che ane yajñane dhāraṇa karī ṭakāvī rākhe
che. devo āryanā yuddhamāṃ bhāga le che.
paṇa devone yuddhamāṃ śā māṭe ūtaravuṃ paḍe ? konī sāme ūtaravuṃ paḍe ? yajñano dveṣa karanāra anāryo, dāso, vṛtro, vaḻā vagere
virodhīo āryane naḍe che, harakata kare che tethī devatāone temanī
sāme ūtaravuṃ paḍe che. e virodhīo yajamānanā upara humalā kare
che ane temanī saṃpatti harī jāya che. paraṃtu āryane e iṣṭa
saṃpattio prāpta thatāṃ pūrve uṣāno ane sūryano udaya thavānī
āvaśyakatā hoya che. ākāśamāṃthī—svaramāṃthī parajanyanā ane saptanadīonā vegavāna pravāho ūtarī āve te jarūranuṃ che.
vaḻī upara jaṇāvelā go, aśva vagere saṃpattinī prāpti e
kāṃī āryanā jīvanano aṃtima uddeśa nathī. e saṃpatti maḻatāṃ
āryane svar lokanī prāpti thāya che. vedanī bhāṣāmāṃ ārya
svarjit bane che. satya ane jyotinā mārganuṃ anusaraṇa karato
ārya aṃte ānaṃdamaya lokane prāpta kare che,—te amṛtatvane pāme che.
ṛṣio devatāo pāsethī māge che:—
1 go 2 āpa: ane 3 svar.
1 go arthāt gāyo ( sthūla arthamāṃ );
2 āpa: eṭale jala: jaḻasroto ( kadāca nadīonāṃ vaheṇa,
kadāca varasāda ), ane 3 svar lokanī prāpti eṭale sūrya lokanī prāpti.
ṛgvedamāṃ vaktavyanī aikatā nathī evī phariyāda karanārane
upara pramāṇe vedamāṃ rahelī aikatā jotāṃ āścarya lāgaśe. paraṃtu
vedano samagrarūpe abhyāsa karatāṃ upara jaṇāvelo ati saṃkṣipta
sāra rajū karī śakāya tema che.
to pachī, ‘śuṃ āryoṃnā apauruṣeya manātā, vedāṃta, upaniṣad
vageree pramāṇa gaṇelā ane hajāro varṣothī jenā udātta, anudātta,
svaro suddhāṃ ārya prajāe moḍhe jāḻavī rākhyā e ṛgvedano
āṭalo ja sāra che ? ’ evo praśna thavāno saṃbhava che. e praśnano
uttara āpatāṃ pahelāṃ āpaṇe uparanī traṇe vastuonā arthano
vicāra karavo jarūrano che
kāraṇa ke, ṛgvedamāṃ vaparāyelā śabdonā artha pāchaḻathī
thaelā artha pramāṇe levānā hotā nathī eṭaluṃ to suvidita che.1
ane veda pote paṇa koi koi sthaḻe śuṃ kahe che ?—
(૧) sthāṇurayaṃ bhārahāraḥ kilābhūdadhītya vedaṃ na vijānāti yo'rtham
yo'rthajña itsakalaṃ bhadramaśnute nākamati jñānavidhūtapāpmā
11.12.p8
sāmaveda
11.12.p9.1
yadgṛhītamavijñātaṃ nigadenaiva śabdyate | anagnāvivśuṣkaidho na
tajjvalati karhicit || ( સામવેદ )
X 71. 5 sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo (N 1’.146) see (P.138 N.)
I. 164. 39 ṛco akṣare parame vyome nyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ
also sāmaveda
yastanna veda kimṛcā kariṣyati yaittadvidusta ime samāsate
X 71, 4. uta tvaḥ paśyanna dadarśa vācamuta tvaḥ śṛṇvanna śṛṇotyenāṃ
te kahe che ke kevaḻa śabdārthanuṃ raṭana karanāra bhāravahana karanāra
thāṃbhalā jevā–jaḍa che. śuṣka kāṣṭhamāṃ paṇa agni na mūkavāmāṃ āve
to te kadī baḻatāṃ nathī, tema jñāna vinā ṛcānā paṭhanathī kaśo
lābha nathī. ṛcā to sūkṣma ūrdhva bhūmikāmāṃ che. je tyāṃ temane
nathī jāṇato te ahīṃ śabda mātranā paṭhanathī śo lābha uṭhāvavāno
che ? veda kahe che ‘ he ṛcā ! tane jonāra kharī rīte–tārāṃ
rahasyane–joto ja nathī ane sāṃbhaḻanāra–tārāṃ rahasyane–sāṃbhaḻato
nathī vedanī rahasyapūrṇa vācā jyāre, pativratā strī potānā
śarīrano pati pāse prakāśa kare che tema, potānā gūḍha rahasyane pragaṭa
kare che tyāre tene jāṇī śakāya che–prāpta karī śakāya che. eṭale
vedanī ṛcāomāṃ āpaṇane temanāmāṃ rahasya che evo ullekha maḻe
che te lakṣamāṃ levā jevo che.
tyāre āpaṇe go, āpa: ane svar yāne sūrya e traṇano
artha nakkī karavā prayatna karīśuṃ. alabatta, niruktakāra jaṇāve
છે તેમ ‘ sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣaya: ’ની પેઠે આ વસ્તુની
sācī pratīti to kāṃīka aṃśe svānubhava prāpta thayā pachī ja
thāya e samajī śakāya tevuṃ che.
go śabdano sāmānya artha ‘ gāya ’ che. te uparāṃta ‘raśmi’
11.12.p9.2
eṭale ‘ kiraṇo ’ paṇa prācīna kāḻathī thato āvyo che. have
ṛṣio jyāre ‘gāyo’ māṭe prārthanā kare che tyāre paśune māṭe nahi
uto tvasmai tanvaṃ vi sasre jāyeva patya uśatī suvāsā:
IV. 3 16 etāviśvā viduṣe tubhyaṃ vedho nīthānyagne niṇyāvacāṃsi
nivacanā kavaye kāvyānyaśaṃsiṣaṃ matibhirvipra ukthai:
paraṃtu prabhātanā sūryanāṃ ‘kiraṇo’ māṭe māgaṇī kare che. āṭaluṃ
to ghaṇā aitihāsika dṛṣṭibiṃdu svīkārīne vedārtha karanārā paṇa
mānī letā hoya che. paraṃtu dina ane rātanā sātatyanā sanātana
niyamanuṃ e vaidika ṛṣione jñāna hatuṃ ema āpaṇane ṛgvedanī
ghaṇī bījī ṛcāomāṃthī pratīta thāya che. te jotāṃ āvatī kāle
prārthanā karyā vinā paṇa acūka ūganāra sūryanāṃ ‘kiraṇo’ māṭenī
temanī prārthanā āpaṇane bāliśa lāgavāno saṃbhava che. kharūṃ jotāṃ,
e mānyatā tarkavirodhī che. potānī prārthanāne pariṇāme prabhātano
sūrya (tenāṃ kiraṇo) rātrimāṃthī ke vādaḻāṃmāṃthī mukta thāya ema
mānavā jeṭalā vaidika ṛṣio ‘bhoḻā’ hoya evuṃ jaṇātuṃ nathī.
vaḻī vedamāṃ jaḻanī prāptine māṭe prārthanā karavāmāṃ āve che,
temāṃ prathama to tamane āvarīne-ḍhāṃkīne-paḍelā ‘vṛtra’no ke ‘vala’no
nāśa karavā māṭe indrane āhvāna karavāmāṃ āve che. vādaḻāṃmāṃthī
varasāda rūpe pṛthvī upara paḍavāne taiyāra thaī rahelā jaḻane aṭakāvī
rākhanāra koī rākṣasano potānī vidyut vaḍe vināśa karī indra jaḻane
mukta kare che. koī koī vāra vṛtra nadīnā ke nadīonā pravāhone paṇa
āṃtarī rahelo varṇavāyo che. ane svar loka eṭale to svargaloka.
yajñanā phala tarīke āryane te lokanī prāpti thavānuṃ vacana hoya che.
11.12.p9.3
ā traṇe artha letāṃ to vedano bhāvārtha ati sāmānya ja
rahe che e spaṣṭa che.
paraṃtu ā artha ākhā ṛgvedamāṃ badhe baṃdhabesato āve
to ekavāra āpaṇe teno paṇa svīkāra karavā taiyāra thaī jaīe.
paṇa kamanasībe, ā artha levā jatāṃ bhāṣā, vākyaracanā, śabdārtha,
vyutpatti, saraḻatā, lāghava, vicāronī ekatā vagere saghaḻāṃno bhoga
āpavo paḍe che, ane vedamāṃthī koī paṇa eka sārabhūta vaktavya
āpaṇe tāravī śakatāṃ nathī. e pramāṇe chūṭī chavāi ṛcāonā
artha judā judā ghaṭāvīne āpaṇe kadāca āpaṇā ājakālanā
anumāna vaḍe utpanna karelā 'vādo'ne satya ṭharāvī śakīe e
banī śake, paraṃtu vedanā draṣṭānā vivakṣita artha tarīke āpaṇe tene
svīkārī na śakīe e spaṣṭa che. yāska ane sāyaṇācāryanāṃ bhāṣyo
paṇa ā bhūlothī mukta nathī.1
vedamāṃ go eṭale jyotināṃ kiraṇo eṭalo artha to sarvasvīkṛta che. emāṃthī go eṭale satyasvarūpa, jñānasvarūpa, svayaṃprakāśa sūryanāṃ jñānaraśmio e artha ṛcāomāṃ vivakṣita che.
evuṃ ṛgvedamāṃthī sābita karī śakāya che.1
āpaḥ—jaḻanāṃ sroto. eṭale mānavanī cetanānā staromāṃ.
ūrdhvathī adho–uparathī nīce–ūtarī āvanārā ūrdhvacetanāsāgaranā–pravāho.1 mānavamāṃ avataratā divya śaktionā pravāho–kaho
temanī sarito.
svar eṭale satyacetanānī bhūmikā.1 emāṃ–svarlokamāṃ jñāna,
uta vāṃ vikṣu madyāsvandho gāva āpaśca pīpayaṃta devīḥ
uto no asya pūrvyaḥ patirdanrīta pītaṃ payasa usriyāyāḥ
śakti ane ānaṃda vipula hoya che. mānavathī ūrdhva koi
divyacetanānī bhūmikā te svar yāne sūrya loka.
sarasvatī eṭale preraṇānī adhiṣṭhātrī devī, yāne atyāre
11.12.p9.4
cetanānī manathī upara āvelī bhūmikāmāṃ āvī rahelī divya
śakti. mānava tene prāpta kare to preraṇānā strotone potānī
aṃdara jhīlī śake, jñānanāṃ raśmione potānī aṃdara dhāraṇa karī
śake, ānaṃdanā madane anubhave. pahelā ja sūktamāṃ madhucchaṃdasa
ṛṣi sarasvatīne māṭe je viśeṣaṇo ane saṃbodhano vāpare che te
juo. पावका नः सरस्वती-“ amane pāvana karanārī-pavitra
karanārī, ”-धो यावसु-“ buddhivaḍe aiśvaryavāḻī ” arthāt-buddhirūpī aiśvaryane dhāraṇa karanārī sarasvatī che; te चोदयन्ति
सूनृतानाम्-“ subhaga satyone preravāvāḻī ane चेत ती सुमतीनाम्-“ śubha mativāḻī cetanāne (amārāmāṃ) jāgrata karanārī ”
che. “ यज्ञं दधे सरस्वती ”, “ e sarasvatī ( amārā ) yajñane
dhāraṇa karī rākhe che-ṭakāvī rākhe che. ” e sarasvatī धियो
विश्वा विराजति “ sarve prakāranī dhine-buddhi-matine-(jñāna vaḍe)
jyotirmaya banāve che. ” 1.3 ( 10.11)
ā sarasvatī sthūla nadī kevaḻa na hoī śake eṭaluṃ to, huṃ
dhāruṃ chuṃ ke, vedano khāsa abhyāsa na karyo hoya tene paṇa
jaṇāī āve tevuṃ che. ane ā artha “ kheṃcīne kāḍhavā paḍe ”
evā muddala nathī e to vāṃcanāra pote paṇa śabde śabdano artha
karīne paṇa joī śake teṭaluṃ spaṣṭa che.
bījā maṃḍaḻamāṃ gṛtsamada ṛṣi sarasvatī viṣe nīce pramāṇe
કહે છે:—sarasvatī sādhayaṃti dhiyaṃ naḥ| 2.3.8 “ (અમારી)·
buddhine pūrṇatā prāpta karāvanārī ” kahe che.
વળી ૩જા મંડળમાં sarasvatī śruṇavandyajñiyāso dhātārayi
mahavīraṃ turāsaḥ ( 3.54.13).
ā ṛcānī ṭīkā karatāṃ sāyaṇācārya lakhe che गद्यपद्यrūpeṇa prasaraṇamasyā astīti sarasvatī | vāgdevatā ca
11.12.p9.5
gadya ne padya rūpe jeno prasāra che te devī sarasvatī, arthāt
vāgdevatā. ā pramāṇe sarasvatīnā kāryane pariṇāme mānavanā
hṛdayamāṃ, tenā manamāṃ satyayukta-ṛtuvāḻī, bhāvonī, ane cetanānī
sthiti utpanna thāya che. e preraṇāśakti jyāre mānavamāṃ kārya kare
che tyāre sāmarthya mānavane prāpta thāya che. madhucchaṃda ṛṣi kahe che
(૧.૩.૧૨) maho arṇaḥ sarasvatī pracetayati ketunā| dhiyo
विश्वा विराजति.. mahāna jaḻanā ogharūpī sarasvatī, satata
jāgrata, cetanā ane preraṇā vaḍe (āpaṇāmāṃ) cetana prere cheāpaṇane sacetana banāve che ane (āpaṇī) sarve mānasika
kriyāone jñānanī jyoti vaḍe prakāśita kare che.” arthāt, jyāre
mānavamāṃ sarasvatī devīnī satata jāgrata kriyā śarū thāya che tyāre
koi divyasrota uparathī nīce ūtarī āvato hoya, ane praveśa
karato hoya evī anubhūti thāya che. ane e sthiti mananī sarve
-śaktione ane temanāṃ kāryane jyotirmaya banāvī mūke che.
madhucchaṃdasa ṛṣinī ṛcāomāṃthī kevaḻa chūṭā chavāyā viśe-ṣaṇo ja mātra nahi paraṃtu samasta ṛcāne laine akṣaraśaḥ anuvānīce āpavāmāṃ āve che te uparathī sarasvatīnā arthanī pratīti
-vācakane thaśe.2
" pāvanakārī, aneka saṃpattio vaḍe aiśvaryaśālī, buddhi
-vaḍe-ciṃtanaśakti vaḍe-vaibhavavāḻī sarasvatī amārā yajñanī kāmanā.
karo-yajña vaḍe prasanna thāo ”-( 1.3.10 )
" subhaga satyone preravāvāḻī, cetanāmāṃ sumati jagāḍanāra,
-sarasvatī yajñane dhāraṇa kare che-ṭakāvī rākhe che. ”
" sarasvatīno mahāna ( vegavaṃto ) pravāha satata sacetanatā
vaḍe ( amārī ) cetanāne jāgrata kare che ane sarve manovyāpārone
11.12.p9.6
saṃpūrṇapaṇe jyotirmaya banāve che. ” 1.3.12.
pahelā ja maṃḍaḻanī ā ṛcāo sarasvatī preraṇāśaktinī
adhiṣṭhātrī devī che e sābita karavā māṭe pūratī che. sthūla
nadī ja kevaḻa hoya to tene पावका vagere viśeṣaṇo kadāca vahevāne
līdhe āpavāmāṃ āvyāṃ hatāṃ ema mānī laīe. paraṃtu सुनृत-“ satyane preravāvāḻī,” सुमति ne jāgrata karavāvāḻī nadī,
-“ dhiyone jyotirmaya karanāra ” vagere viśeṣaṇo bhāgye ja tene
āpavāmāṃ āvyāṃ hota.
have ṛgvedanāṃ judāṃ judāṃ maṃḍaḻomāṃ judā judā ṛṣioe
judā judā devone saṃbodhelī ṛcāomāṃ sarasvatīnā je ullekho
āve che te joīe.
1 39 - 9 māṃ1 medhātithi kaṇva nīce pramāṇe gāya cheḥ“ ilā, sarasvatī ane mahī-traṇeya ānaṃdanī bhūmikāmāṃ
utpanna thayelī devīo, barhi upara (yajñamāṃ) āsana levā padhāro.”
ahīṃ sarasvatī nadī che evo iśāro paṇa nathī.
1 • 89. 3 māṃ2 gotama rāhūgaṇa ṛṣi viśvadevone saṃbodhana
kare che temāṃ sarasvatīno ullekha nīce pramāṇe āve cheḥ- “ ame
prācīna (vaidika ) ṛcāo vaḍe bhaga, mitra, aditi tathā akṣara
ane dakṣa evā arthyamāne, varuṇane, somane tathā be aśvinone tathā
ānaṃdadāyaka sarasvatīne āhvāna karīe chīe; teo amane ānaṃdanuṃ
vitaraṇa kareā, yāne ānaṃda āpe. "
1. 164.49 māṃ3 dīrghatamā aucathya pramāṇe gāya che:" he sarasvatī ! je gaṃbhīra śabda ( maṃtra ) tārī aṃdara suṣupta
raheleā che ane peleā bījo akṣara ( śabda ) jenī janmabhūmi
ānaṃdaleāka che tathā je vaḍe sarve prakāranī vareṇya saṃpattine tuṃ
dhāraṇa karī rākhe che ( ṭakāvī rākhe che ), je śabda ānaṃdane
āpanāvāḻeā, ( ādhyātmika ) aiśvaryane jāṇavāvāḻeā che, evā
11.12.p9.7
śabdane tuṃ amane ṭakāvī rākhavā māṭe ( dhāraṇa karavā māṭe )
utpanna kara. "
āmāṃ teā mānasika kārya karanāra śakti tarīke sarasvatīne
spaṣṭapaṇe saṃbeādhavāmāṃ āvī che. e ja aṭapaṭī ane pratīkanāṃ
spaṣṭa sūcaneāthī bharelī ṛcāonā draṣṭā dīrghatamā āgaḻa nīce
pramāṇe kahe che:—
1-164-52. " mārā rakṣaṇane arthe huṃ te suṃdara pakṣeāvāḻā,
divya paṃkhīnuṃ āhvāna karūṃ chuṃ: te anaṃta paṃkhī, jala (sroteā)
nā aṃtar garbharūpa, vanaspationā āṃtara svarūpane pragaṭa karanāra,
cāre bājue vṛṣṭi vaḍe saṃteāṣa prasāranāra evā gatimāna divyanuṃ
huṃ āhvāna karūṃ chuṃ. "4
ahiṃ “ sarasvaṃta śabda tenā mūḻa arthamāṃ prayojāyelo
che. vyutpatti pramāṇe eno je artha thāya che te ja temāṃ
āgaḻa paḍato rahe che. āvā bījā paṇa prayogo vedamāṃ
maḻe che, ane te siddha kare che ke ṛgvedanā samayamāṃ “सरस्वती,
सरस्वंत, सरस्वत ane सारस्वंत vagere śabdo koī viśiṣṭa
padārtha, nadī ke vyaktine māṭe mukarara thai gayā na hatā. paraṃtu
draṣṭā potānā darśanane anukūla arthamāṃ temano prayoga karavāne
svataṃtra hatā. eṭale vaidika yugamāṃ सरस्वती e nāmanī koi sthūla
nadī hoya to paṇa vedanā draṣṭā jyāre gṛtsamadanī peṭhe सरस्वती
'sādhayaṃtī dhiyaṃ naḥ|| 2.3.૮ કહે છે ત્યારે તે sarasvatī કેવળ
sthūla nadī na hoī śake eṭaluṃ to, huṃ mānuṃ chuṃ ke, spaṣṭa che.
“ amārī buddhine pūrṇatā prāpta karāvanārī ‘sarasvatī’” kevaḻa
sthūla jātanī nadī kevī rīte hoī śake ?
āgaḻa 2.30.8. māṃ5 e ja gṛtsamada ṛṣi sarasvatīne
nīce pramāṇe saṃbodhe che:—
11.12.p9.8
“ he sarasvatī, tuṃ maruto joḍe vegapūrvaka dhasī āvīne śatruono parājaya kare che. tuṃ amāruṃ rakṣaṇa kara”—
2.41.16. māṃ6 gṛtsamada sarasvatīne:—
“ sauthī vadhāre mātṛtvavāḻī–vātsalyayukta–nadīomāṃ sauthī
mahāna, sauthī uttama devī he sarasvatī:–” e pramāṇe āvhāna kare che.
ahiṃ ‘nadī’ śabdano prayoga “ नदीतमे ” viśeṣaṇa jevā
arthamāṃ thayo che,-jema “devī”no “devītame” thayo che.
2-41-18• māṃ7 gṛtsamada kahe che:“he saṃpatti śālī sarasvatī! amārī-gṛtsamada kulanī,ā ṛcāo pratye tuṃ ānaṃda sahita āva: devatāomāṃ tane e
ṛcāo ame arpaṇa karīe chīe,–(e ṛcāo devatāomāṃ
tane arpaṇa thayelī che); te satyayukta che, manana karavā yogya
che, tane ānaṃdadāyaka-priyakara-che.”
ahiṃ ṛcā joḍe sarasvatīno saṃbaṃdha che e to spaṣṭa thāya
che paraṃtu bījī bājue teno ‘satya’ ane yajña joḍe paṇa
saṃbaṃdha che te āpaṇe joī śakīe chīe.
have 3jā maṃḍaḻanī 3-54-13• mī ṛcā laie. e ṛcā
marutone saṃbodhāyelī che, temāṃ sarasvatīne paṇa āvāhana che.
3•54•13• “yajñane yogya sarasvatī ā ṛcāoneāvāhanane-śravaṇa karo ane vegapūrvaka āvīne, vīra yoddhāo
sahita ānaṃdane dhāraṇa karo.”8
have āpaṇe chamāṃ maṃḍaḻamāṃ be sūkto sarasvatīne saṃbodhavāmāṃ āvyā che te joie:–
7.95.2 ekā cetatsarasvatī nadīnāṃ śuciryatī giribhyaḥ
ā samudrāt
rāyaścetatī bhuvanasya bhūrerghṛtaṃ payo duduhe nāhaṣāya
7.95.3 sā vāvṛdhe naryo yoṣaṇāsu vṛṣā śiśurvṛṣabho yajñiyāsu
sa vājinaṃ maghavadbhyo dadhāti vi sātaye tanvaṃ māmṛjīta
7.95.4 uta syā naḥ sarasvatī juṣāṇopaśravatsu bhagā yajñe
asmin
11.12.p9.9
mitajñubhirnamasyairiyānā rāyāyujā ciduttarā sakhibhyaḥ || .
7. 95.5 imā juhvānā yuṣmadānabhobhiḥ pratistomaṃ sarasvati juṣasva
tava śarmanpriyatame dadhānā upastheyāma śaraṇaṃ na vṛkṣam
7. 95 • 6 ayamu te sarasvati vasiṣṭho dvārāvṛtasya subhage vyāvaiḥ
vardha śubhre stuvate śaśikhānānyūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ
7. 96 • 1 bṛhadu gāyiṣe vaco'suryā nadīnām
sarasvatīminmahayā suvṛktibhiḥ stomairvasiṣṭha rodasī
7• 96•2 ubhe yat mahinā śubhre aṃdhasī adhikṣtiyaṃti pūravaḥ .
sā no bodhayitrī marutsakhā cod rādho maghonām ..
7• 96 • 3 bhadramidbhadrā kṛṇavatsarasvatyakavārī cetati vājinīvatī .
gṛṇānā jamadagni vatstuvānā ca vasiṣṭhavat ..
7• 96•4 janīyaṃto nvagravaḥ putrīyaṃtaḥ sudānavaḥ .
sarasvaṃtaṃ havāmahe ..
kevī rīte “ dhāraṇa karī śake ? ” eṭale sarasvatīnā mānasa vyāpāro
joḍenā saṃbaṃdha ahiṃ ukta che ema mānavuṃ prāpta thāya che.
maṃḍaḻa 6 nuṃ 61 muṃ sūkta bharadvāja ṛṣi sarasvatīne
saṃbodhe che te nīce pramāṇe che:—
૬•૬૧•૧ iyamadadādrabhasamṛṇacyutaṃ divodāsaṃ vadhyraśvāya dāśuṣe
yā śaśvaṃta mācakhādāṃvasaṃ paṇiṃ tāte tantrāṇi tātedatrāṇi taviṣā
sarasvatī
૬•૬૧•૨ iyaṃ śuṣmebhivisakhā ivārujatsānugirīṇāṃ taviṣebhirūrmibhiḥ
pārāvata ghnīmavase suvṛktibhiḥ sarasvatīmā vivāsema dhītibhiḥ
૬ • ૬ • ૧ • ૩ sarasvati devando nibarhaya prajāṃ viśvasya bṛsayasya
māyinaḥ
uta kṣitibhyo'vanīraviṃdo viṣamebhyo asravo vājinovati
6 • 61 • 4 paṇodevi sarasvatī vājomarvājinīvati dhīnāmavitryavatu
6 • 61 • 5 yastvā devī sarasvatyupaśrute dhane hite iṃdraṃ na vṛtratūrye
11.12.p9.10
6 • 61 • 6 tvaṃ devī sarasvatyā vājeṣu vājani radā pūpeva naḥ saniṃ
6 • 61 • 7 utāsyā naḥ sarasvatī ghorā hiraṇyavartaniḥ
vṛtraghnī vṛṣṭi suṣṭutiṃ
૭- ૯૬ • ૫ ye te sarasva ūrmayo madhumaṃto ghṛtaścutaḥ
tebhirno'vitā bhava
૭• ૯૬ • ૬ pīpivāṃsaṃ sarasvataḥ stanaṃ yo viśvadarśataḥ
bhakṣīmahi prajāmiṣaṃ
5 • 43 • 11 • māṃ atri ṛṣi viśvadevone āvāhana kare che.
temāṃ sarasvatī viṣe nīce pramāṇe ullekha che:—
“ jyotirmaya svarlokathī, mahāna parvatamāṃthī āraṃbhīne sarasvatī amārā yajña pratye āvo; ( jyotirmaya svarlokanā mahāna
śailamāṃthī nīkaḻī sarasvatī amārā yajña pratye āvo ” evo artha
paṇa thaī śake. ) amārāṃ āhvānane śravaṇa karanārī te devī amārī
ānaṃdadāyī, nirmaḻa ṛcāne ( vācāne ) ānaṃdapūrvaka śravaṇa karo.
ā ṛcāmāṃ घृताची sivāyanāṃ badhāṃ padono artha sāyaṇācārya pramāṇe svīkāryo che; ane te chatāṃ, buddhinī nirmalatā joḍeno
tathā vācā joḍeno sarasvatīno saṃbaṃdha spaṣṭa jaṇāya che. jyotirmaya
eṭale jñānajyotirmaya; svarloka eṭale manomayabhūmikānā uccastaro
parvato eṭale uccatama śikharovāḻo manomayabhūmikāno pradeśa.
svarlokanā uccatama śikharo parathī preraṇādāyī sarasvatīno pravāha
āve che–ema vaktavya che.
6. 49 • 7 • māṃ ṛjīśva ṛṣi viśvadevone saṃbodhe che temāṃ
sarasvatīne पावीरवी–“ viśuddhi karanārī ” ane वीरपत्नी kahīne
tenī prārthanā karavāmāṃ āvī che. धियं धात–he sarasvatī ! tuṃ
amārī buddhine-dhine dhāraṇa kara. ” snāna karavānī sagavaḍa āpe
e sthūla arthamāṃ sarasvatīne ‘ pavitra karanārī ’ kahevāmāṃ āvī
11.12.p9.11
hoya evo artha ghaṭāvīe to paṇa evī sthūla nadī ‘ buddhine ’
kevī rīte “ dhāraṇa karī śake?” eṭale sarasvatīnā mānasa vyāpāro
joḍenā saṃbaṃdha ahiṃ ukta che ema mānavuṃ prāpta thāya che.
maṃḍaḻa 6 nuṃ 61 muṃ sūkta bharadvāja ṛṣi sarasvatīne
saṃbodhe che te nīce pramāṇe che:—
6 • 61 • 8 yasyā anaṃto mahatastveṣaścariṣṇurarṇavaḥ
amaścarati roruvat
6 • 61 • 9 sā no viśvā ati dviṣaḥ svasṝranyā ṛtāvari
atannahevasūryaḥ
6 • 61 • 10 uta naḥ priyāpriyāsu saptasvasā sujuṣṭā
sarasvatī stomyā bhūt
६ ⸱ ६१ ⸱ ११ āpapruṣī pārthivānyuru rajo aṃtariWingsं .
sarasvatī nidaspatu ..
६ ⸱ ६१ ⸱ १२ tripadhasthyā saptadhātuḥ paṃcajātā vardhayaṃtī .
vāje vāje havyā bhūt .. 12 ..
६ ⸱ ६१ ⸱ १३ pra yā mahimnā mahināsu ceki te ghumnebhiranyā
apasāmapastamā ratha iva bṛhatī vibhvane kṛtopastutyā cikituṣā
sarasvatī .. 13 ..
६ ⸱ ६1 ⸱ 14 sarasvatyabhino neṣi vasyo māpaskarīḥ payasā mā na
ādhak .
juṣasva naḥ sakhyā veśyā ca mā tvatkṣetrāṇyaraṇāniganma .. 14 ..
-tārāṃ paya (raśmi) vaḍe amane bāḻa nahi. ( tārāṃ paya vaḍe amane
-bādhā kara nahi sā). amārā mitrācārī bharelā praveśamāṃ ānaṃda le,
·tārī samīpethī araṇya jevā pradeśone ame prāpta karīe nahi.”
11.12.p10
tārī samīpethī ame araṇya jevā pradeśone prāpta na thaīe.
11.12.p11.1
-ahiṃ payasā e padano bevaḍo artha “pāṇī” ane “dūdha”
thāya che teno lābha levāmāṃ āvyo che e spaṣṭa jaṇāya che. gaugāyo-jñānaraśmio; temanāṃ jharaṇo te paṇa paya. ane sarasvatī
-preraṇādāī śakitanā pravāho paṇa, paya=jñānakiraṇo.
vaḻī sāyaṇācārye pote ja mā ādhak nāmiddhahāna bādhasvae pramāṇe “ bāḻa nahi” evo artha karīne “paya vaḍe bāḻa nahi”
ema artha barābara nahi lāgatāṃ “ paya vaḍe. bādhā kara nahi”
: evo artha pheravī nākhyo. “tārā prakhara jñāna raśmi vaḍe,-paya
vaḍe, amane bāḻa nahi.” e artha barābara baṃdha besato thāya che.
paraṃtu banne arthano svīkāra karatāṃ sarasvatīne pratika tarīke
levāmāṃ harakata āvatī nathī.
ākhā sūktano samagrapaṇe vicāra karatāṃ traṇacāra muddāo
-spaṣṭa thāya che. sarasvatīmāṃ vega che, sāmarthya che. sarasvatī vājadhana. vagere āpe che, te yajamānanuṃ rakṣaṇa kare che. niṃdā karanārā
-yajñavirodhīono, vṛtrano-tathā paṇiono vināśa karavāmāṃ te
āryane sahāya kare che. mārgamāṃ āvatā aṃtarāyone te dūra karī
-nāṃkhe che. sarasvatī yajamānanī buddhinuṃ rakṣaṇa kare che, yajamāna tene
-buddhivaḍe dhāraṇa kare che. te cetanavaṃtī che, cetanane jāgrata karanārī che.
·te ṛcāvarī satyasaṃkalpa che ane yajña karanārane satyanuṃ darśana karāve che.
ā jotāṃ sarasvatī to sthūḻa nadī e āgraha mārī dṛṣṭie,
pūratī sapramāṇatāvāḻo ṭharato nathī.
pariśiṣṭa 1
pārāvata śabdane upayoga ne artha.
पारावत—śabda ṛgvedamāṃ tathā upaniṣadomāṃ paṇa vaparāye.
che. eneā artha sāyaṇācārya pramāṇe ‘ atidūra ’ thāya che. eneā
11.12.p11.2
artha “ manathī para yāte mānavathī atidūra, urdhva cetanānā
stare. ” eveā paṇa thāya che. preraṇānī devī sarasvatī parāvatamānavacetanāthī urdhva stareāmāṃthī udbhave che ema kahevāneā
artha spaṣṭa ja che.
पा-padaneā artha paramārge-(sāyaṇa) 1 • 97 • 7. thāya che;
૧ • ૩૫ • માં parāvato dūradeśam-viśvāduritā sarvāṇi pāyā•
nyapa bādhamāno vināśāyan ( સાયણ )
ahiṃ ‘ dūradeśa ’-sthūla pradeśa nathī eṭaluṃ sarva saṃbaṃdha.
jeyā vagara paṇa spaṣṭa jaṇāya che.
1 • 36 • 18. परावतो दूरदेशात् . ema agnine āvāhana
che–kaye. dūradeśa jyāṃthī “ agni ” āvavāneā heāya ? yajña karanāre
teā vedīmāṃ sthūla agni kayāraneāe pragaṭa karyeā heāya che—yāteā
pragaṭa karavānāṃ sādhaneā tenī pāse ja heāya che, tenuṃ śuṃ ?
1 • 39 • 1. māṃ परावतो eṭale phakta दूरात् artha karyeā che.–
ahiṃ dūra deśamāṃthī nahi paṇa phakta aṃtara darśāvavāmāṃ āvyuṃ che..
1 • 47 • 7. māṃ ‘ दूरदेशे ’ eveā artha che.
1 • 48 • 7. māṃ परावतः दूरस्यात्–sūryanā udaya joḍe
saṃbaṃdha heāvāthī ā aṃtara ghaṇuṃ meṭuṃ teā gaṇāya ja.
1 • 53 • 9- māṃ namuci nāmanā māyine māravā māṭe indrane
āvāhana karavāmāṃ āvyuṃ che temāṃ परावति–dūradeśa–namucine
māravāno kahyo che. kayā “dūradeśamāṃ”–koi mānavathī aprāpya
sthūla pradeśamāṃ ke aṃtaranā khūṇāmāṃ dūra ūṃḍāṇamāṃ lapāī rahela
koī āsurika śakti ?
1 • 73 • 6- māṃ परावतno artha ati spaṣṭa thāya che.
ṛtasya hi dhenavo vāvaśānāḥ smadūdhnīḥ pīpayataṃta dyubhaktaḥ
parāvataḥ sumatiṃ bhikṣamāṇā vi siṃdhavaḥ samayāsa smaradrim
ā ṛcāmāṃ kevaḻa ‘parāvata’no ja nahi paraṃtu ṛtaṃ ane
11.12.p11.3
dhenunā paṇa artha suspaṣṭa thāya che eṭale ahiṃ enī vākhyā
vigatavāra āpī che.
vaḻī, सिंधुव: pada paṇa kevuṃ saṃjñā tarīke vaparāyaluṃ che te
āpaṇane jaṇāya che.
“ pharī pharīne ( agninī ) kāmanā karatī, nitya paya jharatī–
( sadā paya jharatī dūjhaṇī dhenuo ) evī satyanī jyotirmaya dhenuoe agnine payapāna karāvyuṃ. sumatinī yācanā karanāra saritāo
( satyanā pravāho ), parama cetanānā staromāṃthī adrinī samīpamāṃ
vahevā māṃḍī. ”
ṛtanī dhenuo–dyubhakta–jyotirmaya, dhenuo, kaī vāruṃ ?
sumatinī yācanā karanāra siṃdhuo kai ?
vedanā padomāṃ saṃjñārtha rahelo che eno purāvo ā eka
ṛcā paṇa niṣpakṣapāta abhyāsane pūro pāḍavāne samartha che,
“ satyanī gāyo ”–satyanāṃ jyotirmaya kiraṇo–ane kiraṇonāṃ dhāvaṇa
ne poṣaṇa āpanāra che. māṭe dhaेनवः–poṣaka gāyo. ā gāyo
ūḍī jaṃtī nathī samadurdhā-sadā dujhaṇī-che. te vāre vāre agninīabhipsānā agninī,-yāne mānavanī cetanāmāṃ jāgatī urdhvagāmī
tapaḥśaktinī-kāmanā kare che, kāraṇa ke mānavamāṃ e tapaḥśakti
jāgatī hoya to ja e dhenuo tene poṣaṇa āpī śake. ane
cetanānā vividha staronā upara vahetā pravāhonī banelī saritāo
sumati māṭe yācanā kare che-ane mānavanī sthūlacetanā-annamayacetanā rūpī adrīnī samīpa teo vahana kare che,-alabatta, parāvataḥcetanānā urdhva staromāṃthī saraṇa karīne.
ṛtaḥ gatyātmaka-kriyātmaka satya;
dhenuḥ satyanā poṣaka kiraṇo-kiraṇāvalī, jñānaraśmio.
parāvataḥ cetanānā unnata staro
siṃdhuḥ cetanānā pravāho
āṭalī saṃjñāo ahīṃ suspaṣṭa thāya che ane vedanī bījī
ṛcāomāṃ paṇa baṃdha bese che, u. ta. āja sūktanī 10 mī
11.12.p11.4
ṛcāo, ane teno artha karī juo;
1 • 92 • 3. māṃ परावतः-दूरदेशात् evo artha che.
1 • 112 • 13. ā ṛcāmāṃ परावति javā viṣe ullekha
છે. parāvati dūradeśe sthitaṃ sūryaṃ pariyāthaḥ
ahiṃ parāvatano artha sūryalokaḥ yāto sūrya jeṭalo dūra pradeśa
che. eṭalo mata to sāyaṇācārya paṇa svīkāre che.
૧ • ૧૧૯ • ૮. અહિં parāvati dūradeśaે એમ કહીને samudra
मध्ये-eṭaluṃ sāyaṇa umere che.
૧ • ૧૩૦ • ૯ માં parāvato એટલે dūrāt svarga sthānāt“svarga pradeśa” jeṭalā dūra pradeśane paṇa sāyaṇa ‘parāvata’
tarīke svīkāre che.
3 • 9 • 6. dūra deśane artha parāvatane thāya che.
3 • 37 • 11. māṃ indrane najīkamāṃthī ke dūrathī-parāvataḥ āvavāne māṭe prārthanā karavāmāṃ āvī che. ā samīpa ke dūranuṃ sthāna
sthula jagatamāṃ na hoī śake e samajī śakāya tevuṃ che; kāraṇa ke
indranuṃ raheṭhāṇa pṛthvī nathī e vedamāṃ spaṣṭa karavāmāṃ āveluṃ che
eṭale sūkṣma anya lokamāṃthī āvavā māṭe te śabda vaparāyelo
che e spaṣṭa thāya che.
3 - 40 - 8. māṃ paṇa e ja artha che.
૫ - ૫૩ - ૮. માં parāvato dūradeśe tatra tatra dyulokādau
parāvata eṭale dyuloka vagere anya loko evuṃ sāyaṇa paṇa svīkāre che.
8 • 12 • 18. e ja artha vivakṣita che.
8 • 32 • 22. dūranā arthamāṃ che.
9 • 39 • 5 • dūranā arthamāṃ parāvata vaparāyo che.
9 • 68 • 6 • māṃ parāvata eṭale दूरात् द्युलोकात् evo
sāyaṇe līdho che.
ṛgvedanā judāṃ judāṃ maṃḍaḻomāṃthī līdhelāṃ ā avataraṇo
parathī 'parāvata' sthula pradeśane badale atyāre āpaṇāthī atidūra evā cetanānā starono nirdeśa kare che ema svīkāravuṃ sakāraṇa
11.12.p11.5
lāge che. ā anumānamāṃ sāyaṇācārya sānukūḻa che. emane paṇa
svargaloka, dyuloka, sūryaloka vagere parāvatanā arthamāṃ svīkāryā che.
eṭale parāvata e mānava cetanāthī para āvī rahelā cetanānāṃ
starone māṭe vaparāyeluṃ pada che.
卐
‘पारावत’ śabdano artha nakkī karavā māṭe chellā pariśiṣṭamāṃ prayatna karavāmāṃ āvyo hato. ahiṃ ‘आप:’= bahuvacanamāṃ
vaparātuṃ jalanuṃ rūpa” laine āpaṇane sarasvatīnuṃ tathā sāta
nadīonuṃ paṇa rūpa nakkī karavāmāṃ te keṭale aṃśe upayogī thaī
paḍe tema che te joīśuṃ ?
vedamāṃ सप्तसिन्धव-saptanadīo-no ullekha ghaṇe ṭhekāṇe āve
che. jyāṃ jyāṃ evo ullekha che tyāṃ tyāṃ āpaṇe “sarasvatī”ne
māṭe je saṃjñā svīkārī che tevā ja arthanī saṃjñā svīkārīe to
ṛcāono artha susaṃgata rahe che ke nahi te paṇa āpaṇe joīśuṃ.
paraṃtu ā lekhamāṃ mukhyatve karīne अपोदिव्या: “divyajalo”(अपोदेवि:)—स्वश्चरतीरप: “svarga lokanāṃ jala” vagere kevaḻa
jalanā ullekho joīśuṃ to temāṃ paṇa jalanuṃ pratikapaṇuṃ āpaṇane spaṣṭa thayā vinā rahetuṃ nathī. āma सरस्वती सप्तनद्य:
ane āpa: traṇeya pratikarūpe āpaṇane samajāya che.
‘jala’–आप: e prāṇavācaka, pravāhaśīla, gatimāna
cetanānī saṃjñā che. prāṇanā pravāhone āpa: cetanānā pravāho
eja jala. jyāre sṛṣṭimāṃ vahe che tyāre sātapravāhe vahe che,
(emāṃthī ja purāṇanī “saptalokanī sṛṣṭi janmī hovī joie)—
sāte dhārāe avatare che. paraṃtu ā āpa: e to kevaḻa pāṇīvarasādanā pāṇīnā pravāho, sivāya bījuṃ ja śuṃ hoī śake ?
āvā praśna pūchanārane āpaṇe pūchīśuṃ ke ema ja jo hoya to
e āpa: ne sūrye kevī rīte utpanna karyā ? samudramāṃthī śodhīne ?–
11.12.p11.6
to emāṃthī agni kevī rīte janmyo ? enī urmi. मधुमंतmiṣṭatāvāḻī-kevī rīte gaṇāya ? vaḻī vasiṣṭhanā sūktamāṃ (7-49
tā e jalane sāma vacce āpaṇe bīlakula bheda pāḍī śakīe
tema jaṇātuṃ nathī. te e somanā jevāja guṇavāḻāṃ jala kyāṃ
prathama e sūktanī ṛcāonā anuvāda āpīne ja
vivecana karīśuṃ:7-47-ākhuṃ sūkta āpa: saṃbaṃdhī che.
" he jala ! (strotā), tamārī te parama śreṣṭha urmi je
indradevanuṃ pāna che, devatāonī śodha karanārā mānavāe je
(urmi potāne māṭe ) sarjī che te-śuci, jyotirmaya, nirmaḻatā
nītaratī, madhuyukta urmi āje ame bhogavīe. (7. 47. 1)1
‘ he jala ! (pravāho) he āpa: ! vegapūrvaka dhasanārā ‘jalano
putra,-( agni ) tamārī sauthī vadhāre madhuyukta-miṣṭa-urmine
poṣaṇa āpoḥ te urmi je (nuṃ pāna karatāṃ ) māṃ vasuo sahita
indra ānaṃdathī pramatta ( cakacūra ) bane che te-ame paṇa devatāonī śodha karanārā hoi ame paṇa te urminā bhoga prāpta
karīe. ’ 7. 47. 2.2
" seṃkaḍo viśuddhi karanāra ( camasamāṃthī ) galaṇīmāṃ pasāra
thatī, svabhāvathī ja ānaṃda yukta, evī tārī urmio divya che.
śatapavitrāḥ svadhayā madaṃtīrdevānāmāpi yaṃti pāthaḥ
tā indrasya na minaṃti vratāni sindhubhyo havyaṃ ghṛta vajjuhota
yāḥ sūryo raśmibhirātatāna yābhya indro aradadgātumūrmiḥ
te siṃdhavo varivo dhātanāno yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadānaḥ
maṭīne nadī rūpe ja saṃbodhāya che ! ahiṃ āpaṇe spaṣṭa rīte joī
śakīe chīe ke vedonā draṣṭāo ‘āpaḥ tenī urmi ane siṃdhu’
vacce bheda karatā nathī, kāraṇa ke e nadīo sūrya potānāṃ raśmivaḍe ” utpanna kare che. e nadīone indre cīrīne gatiśīla
11.12.p11.7
urmi banāvī che, hajī paṇa āpa: ke sindhu viṣe āpaṇā manamāṃ
śaṃkā hoya to 4 thī ṛcāmāṃ “ amārāmāṃ paramaśivanī sthāpanā
karo. ” evī prārthanā nadīo pratye karavāmāṃ āvī che
te uparathī nadīono mānasika ane āṃtarika cetanā sātheno
saṃbaṃdha spaṣṭa thāya che.
ā sūkta joḍe 49 muṃ sūkta paṇa laīśuṃ. e sūktanā
devatā āpa ane ṛṣi vasiṣṭa che.
“ samudrathī paṇa mahāna, viśuddhi prasaratāṃ ( chatāṃ ) jeo
eka ja sthaḻe aṭakī jatāṃ nathī, jemane vṛṣabharūpī pauruṣayukta
vajrabāhu īndre mārga cīrīne vahetāṃ karyā te divya āpa (jalasroto)
māruṃ saṃgopana karo. ” 7.49.1.
“ khodelī khāīomāṃ vahetāṃ athavā to svayaṃbhūpaṇe
utpanna thayelāṃ, jemanī gati samudra pratye che evāṃ jyotimaya
ane pāvaka divyāvāhi māruṃ rakṣaṇa karo. ” 7.49.2.
samudrajyeṣṭhāḥ salilasya madhyātpunānā yaṃtyaniviśamānāḥ
indrā yā vajrī vṛṣabho rarāda tā āpo devihi māmavaṃtu
yā āpo divyā uta yā sravaṃti khanitrimā utavā yā svayaṃjāḥ
samudrārthā yāḥ śucayaḥ pāvakāstā āpo deviriha māmavaṃtu
yāsāṃ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte ava paśyañjanānāṃ
madhuśrutaḥ śucayo yāḥ pāvakāstā āpo devihi māmavaṃtu
yāsu rājā varuṇo yāsu somo viśve devā yāsūrjaṃ madaṃti
vaiśvānaro yāsvagniḥ praviṣṭastā āpo devīriha māmavaṃtu
samudrajyeṣṭhā: salilasya madhyātapunānā yaṃtyaniviśamānā:
indrā yā vajrī vṛṣabho rarāda tā āpo devirhi māmavaṃtu
yā āpo divyā uta yā sravaṃti svanintrimā utavā yā svayanā:
samudrārthā yā: śucaya: pāvakāstā āpo devirhi māmavaṃtu
yāsāṃ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte ava paśyañjanānāṃ
11.12.p11.8
madhuścutaḥ śucayo yāḥ pāvakāstā āpo devihi māmavaṃtu
yāsu rājā varuṇo yāsu somo viśve devā yāsūrṇa madaṃti
vaiśvānaro yāsvagniḥ praviṣṭastā āpo devīriha māmavaṃtu
e svābhāvika che. divya tapaḥ śakti rūpī agni e prāṇanā
srotomāṃ praveśa karyo che ane sūrye te vārine janma āpyo che
e pratika yathārtha che, paraṃtu sthūla arthamāṃ jotāṃ āpaṇane banne
sūkto asaṃbadhdha ja lāge to śuṃ āścarya ? -
卐
pariśiṣṭa 3
have viśvāmitra ṛṣinā maṃḍaḻa-3 jā-māṃ saptanadīono
ullekha 1 lā ja sūktamāṃ che te ahiṃ vicārīe.
yajñane ṛgvedamāṃ mānava jīvananā pratika tarīke varṇavavāmāṃ
āvyo che. ane e yajñane ‘adhvara’–‘eka yātrā’ paṇa kahevāmāṃ āvela che. jīvana eṭale yajñarūpa e yātrāno ‘yuddha’ tarīke
paṇa ullekha karavāmāṃ āvyo che. jokhamakāraka jalasrotone vaṭāvavānī jarūra emāṃ paḍe che. cetanānā śikharo upara ārohaṇa karavānī
kriyā paṇa temāṃ jarūrī che, ā rūpako ane pratiko ekabījāthī
taddana alaga rākhavāmāṃ āvyā nathī. ṛṣionī maulika
vicāraṇāmāṃ samanvita hoi e badhā ekabījā sāthe seḻabheḻa
thatā dekhāya che. yajña ja adhvara che,–te ja anārya śaktio joḍe
paṇa yuddha che.
pahelānā lekhomāṃ vāmadeva ṛṣinā [4 maṃ. 58 • 4,]
sūktano ullekha karavāmāṃ āvyo che jemāṃ “gāyonī aṃdara madhu
saṃcita karavāmāṃ āvyuṃ che”1 evī ukti che. tyāṃ āgaḻa madha,
ghṛta, satyanī jyoti ane sūrya vagere dekhītī rīte asaṃbaddhatānī
pāchaḻa samaṃjasa artha paṇa abhyāsakane pratīta thāya che. paraṃtu
bāhyārtha para ādhāra rākhanārane e sūkta mūṃjhave e samajī
śakāya tevuṃ che.
11.12.p11.9
vaḻī sūryanī ane uṣānī punaḥ prāptino yāto ‘paṇio’
upara vijaya meḻavīne temanī prāpti karyāno ullekha paṇa ghaṇīvāra
ṛgvedamāṃ thaelo jaṇāya che. sūryanā jyotirmaya lokane svar
kahevāmāṃ āve che; te ja uruloka che. satyarūpī sūryanāṃ pracchanna
raśmio–kiraṇo–te gāyo–aṃdhakāramāṃthī gāyone mukta karavāmāṃ
āve che eṭaluṃ ja nahi paṇa aṃdhakāramāṃ chūpāvelā sūryano paṇa
ṛgvedamāṃ ullekha che. īndranī sahāyathī paṇiono parājaya karīne
e “gāyo” jītī levāmāṃ āve che. yāto aṃgirasa ṛṣio
brahmā–ṛcānī śakti vaḍe paṇione harāvī gāyone mukta kare che
ane paṇionī guphāmāṃ rahelā pracchanna sūryanī paṇa śodha kare che.
ā saghaḻuṃ ṛcānī ane yajñanī sahāya vaḍe bane cheḥ
maṃtranī śaktivaḍe sadhāya che. koi vāra to indrane somano mada
thāya che tyāre paṇiono vināśa karavānī śakti enāmāṃ vadhāre
sabaḻarūpe pratyakṣa thatī jaṇāya che. paṇionī e guphā kai ?
mānavacetanānī nīcenā tamācchanna Subconscient ajāgrata
cetanā te to e nahi hoya ? ane e guphāmāṃ jaḍelo sūrya te
ajāgratamāṃ kārya karī rahela satyano sūrya nahi to bījuṃ śuṃ
hoi śake ? 4 thā maṃḍaḻanā 58māṃ sūktamāṃ vāmadeva “ saritāmāṃ agnino “ janma ” “ jaḻamāṃ agnino janma ”
thayānuṃ kahe che teno śo artha ? ādimāṃ te jaḻamāṃ
janmyo “bṛhatanā pāyāmāṃ (budhnamāṃ) tenā mūḻamāṃ tene
janma līdho. ”–
sanāyana prathamaḥ pastyāsu maho budhne rajaso asyayonā
4•1•2 prāṃcaṃ yajñaṃ cakruma vardhatāṃ gīḥ samiddhiragni namasā duvasyan .
divaḥ śaśāhurrvidyāvavīnāṃ gṛtsāya citvase gātumāṃttuḥ ..
11.12.p11.10
4•1•3 mayodbhaye medhiraḥ pūtadakṣodivaḥ subaṃdhurjanuṣā pṛthivyāḥ .
aviṃdannu darśatamāpsva tarddevāso agnimapasi svasṛṇāṃ ..
4 · 1 · 4. avardhayantsubhagaṃ saptayahvīḥ śvetaṃ jajñānaṃ maruṣaṃ mahitvā
śiśuṃ na jātamabhyāruraśvā devāso agniṃ janimannvapuṣyan
4 · 1 · 5. śuklobhiraṃgai raja ātatanvān kratuṃ punānaḥ kavibhiḥ
pavitraiḥ !
śocirvasānaḥ paryāyuyurapāṃ śriyā mirmāti bṛhatī ranūnāḥ
4 · 1 · 6 vanā jā sātaṃ nadatīradabdhā divo yahvīravasānā anagnāḥ
sanā atra yuvatayaḥ sayonīrekaṃ garbha dadhire saptavāṇīḥ
4 · 1 · 7 stīrṇo asya saṃhato viśvarūpā ghṛtasya yonau sravaye madhūnāṃ
asyuratra dhenavaḥ pinvamānā mahī dasmasya mātarā samīcī
4 · 1 · 8 sabhāṃṇaḥ suno sahaso vyadyau dadhānaḥ śuktā rabhasā vapūṃṣi .
ścotaṃti dhārā madhuno ghṛtasya vṛṣāyatra vāvṛdhe kāvyena ..
4 · 1 · 9. pituściddharbhajanuṣā vivedbhvasya dhārā asṛjadvi dhenāḥ .
guhā varaṃta sakhībhiḥ śivebhirdavo yahvīrbhina guhābabhuva ..
4 · 1 · 10 pituśvagarbha janituśca babhre pūrvī rekā avayatpīpyānāḥ .
: kūṣṇe sapatnī śucaye sabaṃdhu ubhe asmai manuṣye naṃṣā rhi ..
4•1•11. u॒रौ ma॒hāṃ a̭ni॒bā॒dhe va̭va॒rdhāpo̭ a॒gniṃ yaśa̭saḥ saṃhi pū॒rvīḥ .
ṛ॒tasya॒ yonā̭vamaya॒ dadyṷ̄nā jā॒mīnā̭ma॒gnira॒pasi॒ svasa̭ṇāṃ ..
4•1•12. a॒kto na ba॒bhriḥ sa̭mi॒ye ma̭hī॒nāṃ di॒dṛkṣḙyaḥ sū॒nave॒
bhā॒ṛjī̭kaḥ .
u॒dusri̭yā jani॒tāyo ja̭jānā॒pāṃ garbho̭ nṛ॒tamo॒ yahvo̭ a॒gniḥ ..
4•1•13. a॒pāṃ garbha̭ṃ tamasa॒rpīnā॒ṃ vanā̭ jajā॒na su॒bhagrā̭ virṷ̄paṃ .
de॒vāsa̭ścinmanasā॒ saṃhi ja॒gmuḥ pani̭ṣṭhaṃ jā॒taṃ tava̭saṃ duva॒syan ..
11.12.p11.11
4 - 1 - 14 bṛha̱taṃ i̍ddhānavo bhāṛjīkamagniṃ sacaṃtaṃ vidyuto na śukrāḥ
-guhevavṛddhaṃ sadasi sve aṃtarapāra urve amṛtaṃ duhānaḥ
ṇāme ja janma pāme che paraṃtu urdhva cetanānā divya vāḍīmāṃ to
e agni pratyakṣa dekhāya che tyāṃ te tenā pūrṇa sāmarthya sahita
pragaṭa hoya che; tenā jñāna ane ānaṃda tyāṃ pūrṇa hoya che. tyāṃ
te śuddha hoī jyāre tenī kriyā vṛddhi pāme che tyāre lohita raṃgano
bane che. (2-3-)
enā janmathī ja devatāo tene baḻa, ūrjas ane deha.
āpe che. e agninā ānaṃdamāṃ sapta jaḻa stroto vṛddhi kare che.
navā janmelā te agnirūpī bāḻakanī cāre bāju aśvinīo
peṭhe pharīne e sapta saritāo tenuṃ jatana pālana kare che.
cetanānā e divya strotone ghaṇuṃ kharūṃ “ dhenu ”o kahevāmāṃ āve che. temane ahīṃ aśvinīo kahī che. kāraṇa ke go
yāto dhenu cetanānā sāmarthyanuṃ, paraṃtu jñāna sāmarthyanuṃ pratika che..
jyāre aśva e prāṇanī sakriya śaktimattāno pratinidhi che.
prāṇaśakti ja gati kare che saphaḻa kriyā sādhe che, kāmanā kare che,
tathā bhoga bhogave che. agninuṃ ādi svarūpa viśvamāṃ sthūḻa uṣmā
rūpe dekhā de che, tyāra pachī aśnarūpe-prāṇaśakti rūpe-te pragaṭe
che tyārapachī te agni “svargano” bane che. vārinā saṃtāna
tarīke agninī prathama pharaja e che ke ‘‘रजसातनान’’-prāṇamaya
lokane-rajane phaḻanī prāptī karāvī teno-paripūrṇa paṇe vistāra
karāvavo. e lokanī śuddhi karavī e agnituṃ kārya che. mānavanā
nāḍīyaṃtramāṃ vyāpīne agni tenāṃ tejasvī aṃgo prasāre che–anetene śuddha kare che. prāṇamāṃ je āvego vṛttio ane kāmanāo
11.12.p11.12
rahelāṃ hoya che temane agni urdhvagāmī kare che; kāryamāṃ pragaṭatī
aśuddha tapa: śaktine urdhvalokamāṃ rahelā satyanī śaktitavaḍe te viśuddha
kare che. āma thāya che tyāre kāmanāo ane aṃdhapreraṇānī kriyāne
ṭhekāṇe jīvananā jaḻasrotonī ājubāju agni potānī virāṭaurjasvitā dhāraṇa kare che. (4-5).
saptavāristoto ā pramāṇe urdhvagati kare che. ane prāṇa
māṃthī upara jatāṃ manomana svarūpa dhāraṇa kare che: teo svarganī
samartha saritāo banī rahe che tyāṃ, manomaya lokamāṃ, e stroto
sanātana, nityadhṛti, evī śaktio rūpe pahelī ja vāra dekhāya che.
e stroto hoya che to judā judā paraṃtu temanuṃ mūḻa eka che. e
sāte saritāo cetanānāṃ urdhvalokamāṃ āvī rahelā satyanā dhāmamāṃthī vahe che e satyalokamāṃ “ sapta-vāṇī ” rūpī vyakta svarūpe
e stroto dekhāya che. nāḍīmaya cetanāmāṃ agni pragaṭe che tyāre
jema te viṣayanuṃ bhakṣaṇa karīne potānī śikhā ṭakāve che tema
mananā lokamāṃ te agni karato nathī. manomaya lokanā e sāta
vāṇī pravāho bhakṣaṇa karatā nathī ane chatāṃ niṣphaḻa nīvaḍatā nathī.
e sapta stroto eṭale pāradarśaka ābhūṣaṇomāṃ sajja thaī pragaṭela
sanātana satyanā manomaya svarūpo. temane paripūrṇapaṇe “ vastrācchādita nahi ke nagna nahi ” evā varṇavavāmāṃ āvyā che. ( 1 . )
paraṃtu e mananīya loka tenī chevaṭanī bhūmikā nathī; manomaya lokanāṃ svaccha jaḻamāṃ dekhātī e sāte saritāo rūpe praga
ṭatī agni śakti tenā ādisthānamāṃ urdhvagati kare che. ane
11.12.p11.13
tyāṃ divya madhunā strotanuṃ svarūpa te dhāraṇa kare che. tyāṃ urdhvamāṃ,satyanī anaṃta cetanānā bṛhat vistāra rūpe te pragaṭa thāya che.
pariṇāme, mananī upara āvelī anaṃta cetanānī madhudhārāonā
avataraṇathī mānava cetanānā nimna lokamāṃ vahetī sapta dhenuone
poṣaṇa maḻe che. svarga eṭale manomaya loka ane pṛthvī eṭale
sthūḻa cetanānā e banne agninī prathama mātāo urdhvamāṃthī
āvatā strotonā relathī viśāḻa thāya che. tathā satya jyoti vaḍe
paraspara saṃvādī bane che. e nimna stroto paṇa pāchaḻathī agninā
saṃpūrṇa sāmarthyane dhāraṇa kare che-enī vidyut jvalaṃta śikhāone, virāṭa rūponī ūrjasvitāne ane ānaṃdane te dhāraṇa kare
che. ṛcā kahe che ke jyāṃ–ūrdhva lokanā satyavaḍe puruṣane–vṛṣabhane
puṣṭa karavāmāṃ āve che tyāṃ haṃmeśāṃ ghṛtanā–svaccha nirmaḻatānā–
ane madhunā sroto vahe che (7-8).
sarvano–jagata samakṣano–pitā te puruṣa che; te prayatna rūpe
padārthomāṃ āvī rahyo che. te pote ūrdhvalokamāṃ che. bījā devatāone
tathā sapta srotone laīne agni ūrdhvalokamāṃ praveśa kare che, paraṃtu
e nimnacetanāmāṃthī lupta thaī jato nathī. nimnamāṃthī ūrdhvamāṃ
gati karīne te vastuonā–,jagatane utpanna karanāra pitānī vipula
madhumaya samṛddhināṃ mūḻane śodhe che. tathā tene prāpta karīne āpaṇī
prāṇamaya cetanāmāṃ pote relāve che te agni pote putrane dhāraṇa kare
che ane pote putra–kumāra bane che ? śuddha puruṣa rūpe te virāṭa paṇa
che; ane mānavanī annamaya ane manomaya cetanā tene śāsaka–
svāmī tarīke svīkāre che. e agni pote eka che–chatāṃ jīvananī
11.12.p11.14
sapta saritāonī gatino bhoga le che–anaṃta virāṭa śaktiono
te upabhoga kare che. (9-10-).
āgaḻanī ṛcāmāṃ ṛṣi ā pramāṇe kahe che:–je anaṃtamāṃ
agni ūrdhvalokamāṃ praveśa kare che ane jemāṃ te puṣṭi pāme che–jemāṃ
jalanā sroto vegabhera praveśa karīne agnine puṣṭa kare che, ane je
anaṃtanuṃ dhāma te ja “anibādha vistāra” che,–viśāḻa anaṃtatā che. upaniṣadomāṃ “bhūmā” kahyo che te āja. satyano janma
tyāṃ–ūrdhvamāṃ, che. e kinārā vagaranā anaṃta caitanyarūpī mahāsāgaramāṃ āvelā potānā sadnamāṃ agni praveśa kare che, ane tyāṃ
sthiti kare che. pārthiva lokamāṃ kare che tema tyāṃ, ūrdhvamāṃ, e
sapta saritāo eka bījāothī vikhuṭī rahīne kārya karatī nathī
paraṃtu avibhakta sakhīonī peṭhe varte che. e sāte; saritāonā
milana sthāne–saṃgamamāṃ–rahyo agni paṇa sarve padārthomāṃ gati kare
che ane temane ṭakāvī rākhe che. enāṃ raśmio tyāṃ sīdhāṃ hoya che,
nimna lokanī vakratānī asara thatī nathī enā raśmio jñāna-maya
cetanānuṃ amṛtamaya–ānaṃdamaya-cetanāmāṃ rūpāṃtara kare che. (11 • 12),
tyāṃ urdhvamāṃ eno janma thāya che te nava janma cheane chevaṭaneā paṇa che. te pārthiva auṣadhīomāṃ sāmarthyanā
putra tarīke, . te jala srotamāṃ śiśu tarīke janmyo hato.
eneā eja agni ānaṃdanī devī ( cetanāmāṃ ) anekarūpe janme
che. e ānaṃdanī devī, te anaṃta anivārya vistāramāṃ rahelī
ānaṃdamayī divyacetanā. mānavanī cetanāmāṃ kārya karatī divya
śaktio–devatāo–mānavanā manane potānā karaṇa tarīke vāparīne
agnine prāpta kare che. tene prāpta karīne e devatāo tenī
11.12.p11.15
ājubāju ekatra thāya che, ane teneā nave janma thayā pachī je
mahāna kārya sādhavānuṃ che te kārya karavā agnine prere che. e
devatāo pote agnimāṃ nīkaḻatī vidyuta śaktio hoya tema tenī
ājubāju rahe che ane ānaṃdanā mahāna, anaṃta sāgaramāṃ jyāṃ
te devatāo agninā potānā e sadanamāṃthī mānavane māṭe
amaratā–amṛtane ānaṃda–kahe che ” (13 • 14.)
ā pramāṇe sāta saritāonā pratika sūkṣma dṛṣṭie jotāṃ
suspaṣṭa jaṇāya che saritāo ane āpa, agnineā nava janma
ane tenī urdhvaprati yātrā, eka lokathī bījāmāṃ gati-saghaḻuṃ
spaṣṭa thatuṃ jāya che. madhyavartī gūḍha pratikanā lakṣane jāṇyā pachī
badhī guṃcavaṇa, badhī aspaṣṭatā ane saṃdigdhatā, arthahīnatā
osarī jāya che ane ṛgvedamāṃ vyāpele artha āpaṇe kāṃīka
aṃśe joī jāṇī śakīe chīe.1
—: samāpta :—
sāmavedanī śodhamāṃ
dakṣiṇa bhāratanī yātrā
lekhaka : paṃ. śrīpāda dāmodara sātavaḻekarajī
anuvādaka : śrī jagadīśa sevakalāla parīkha
bī. e. elaela bī.
svādhyāya maṃḍaḻa dvārā ‘ सामवेद ’ nuṃ mudraṇa thayuṃ, sāmavedano
graṃtha taiyāra thayo. have sāmagāna tathā anya sāmaśāstronuṃ mudraṇa
karavāno saṃkalpa karyo che. paraṃtu baṃgāḻa, kāśī prayāga, mathurā,
rājasthāna, śukalatīrtha-gujarāta ādi sthaḻonā saghaḻā sāmavedīo
kauthumī śākhānā ja che. uttara bhāratamāṃ anya śākhānā sāmavedī
nathī. ane uttara bhāratamāṃ je sāmapāṭhī che te to badhāja kauthumī che.
pūnāmāṃ rāṇāyaṇīya śākhānā sāmavedī che. teo sāmagāna
karavāmāṃ ghaṇā pravīṇa che. teonuṃ nāma paṃḍita lakṣmaṇa śaṃkara
draviḍa; teo madrāsanā teṃkāśī nagarathī āvī ahīṃ rahyā che.
11.12.p11.16
ane emanuṃ nāma paṇa ‘ draviḍa ’ ja ahīṃ prasiddha che.
uttara bhāratamāṃ jyāṃ sāmavedī che tyāṃ teo sarva kauthumī
śākhānā ja che, ne koi ṭhekāṇe anya śākhānā sāmavedī maḻe che
teo dakṣiṇa bhāratathī ja āvīne vaselā hoya che. eṭale sāmavedanī anya śākhāo māṭe dakṣiṇa bhāratanī śodha karavī joie,
e niścita thayuṃ.
cāraso pāṃcaso varṣo pahelāṃ pūrva mahārāṣṭramāṃ hajāro
dareka śabdamāṃ paṇa ‘ḻa’ hoya che. eṭale ā bhāṣāne ‘tāmīḻa’
kahe che. vedamāṃ ‘ḍa’nā sthāne ‘ḻa’ ane ‘ḍha’nā sthāne
‘ḻha’ āve che. paraṃtu tāmīlamāṃ ‘ḻa’no uccāra judo ja che.
ane ‘ḻa’nuṃ tāmīla uccāraṇa jaiminīya sāmavedamāṃ prāyaḥ
sarvatra karavāmāṃ āve che. ā vāta amane ā prāṃtamāṃ pravāsa
karavāthī jñāta thai. jaiminīya śākhāno drāviḍa deśa sāthe nikaṭa
saṃbaṃdha che, e ā vātathī siddha thāya che.
jaiminīya sāmaśākhā uttara bhāratamāṃ nathī, jyāṃ
tāmīla bhāṣā bolāya che te deśamāṃ ja che. ane e sāmagānamāṃ
tāmīḻanuṃ ‘ḻa’ kāraka uccāraṇa thāya che e vāta viśeṣa mahatvanī
che. marāṭhī bhāṣāmāṃ ‘ca-cha-ja-jha’nā be uccāraṇa che, eka
saṃskṛta jevu’ ane bīju’ khāsa marāṭhī. marāṭhīno ‘ca’ bījā
koi bolī ja nathī śakatā. evī ja rīte tāmīḻa
vāḻāono ‘ḻa’ kāra che, e ‘ra-ḍa-ḻa-la’naṃ thatāṃ ‘ra ane ḻa’
nā vacagāḻāno uccāra che. ame vīsa pacīsa divasa yatna karyo,
paraṃtu nahi tāmīla jevo ane nahi jaiminīya sāmavedo jevo
ḻakārano uccāra karavāmāṃ ame saphaḻa thayā. ā jaiminīya sāmavedanī viśeṣatā atre mālūma paḍī, saṃskṛtano ḻa gānamāṃ khaṭake
11.12.p11.17
che, paṇa jaiminīono ā tīmoḻa ḻa khaṭakayā sivāya gānasvaronī sāthe sumeḻathī uccārāya che,
ṭhīka. ā rīte ame tirūpatimāṃ vaiṣṇavonā aḍḍāmāṃ pahoṃcyā.
tirūpatinā pahāḍano caḍhāva sāta māilano che ane emāṃ cāra
māila to evā che ke jene taddana ubho caḍhāva kahī śakāya have
sīttera varṣanī ā ummare āvo ubho caḍhāva caḍhavo amāre māṭe
śakya nathī tethī ame savācāra rūpīā āpī ḍoḻī karī.
prātaḥkāḻamāṃ traṇa vāge caḍhavā māṃḍyu’ to ḍoḻīmāṃ sāḍā āṭha
vāge tirupati pahoṃcyā. tyāṃ pahelāṃ lakhyuṃ hatuṃ. eṭale vidvānonāṃ
darśana thavāmāṃ vāra na lāgī. paraṃtu āvā samartha kendramāṃ paṇa
vedonā moṭā vaidika duṣprāpya ja che, e ahīṃ āvyā pachī
khabara paḍī.
ā sthāna bahu ramaṇīya che. ane atre traṇa māilanā
patha upara ākāśa gaṃgā ane pātāḻa gaṃgānā jaḻasthāna nitānta
ramaṇīya che. ahīṃ pūrvakāḻamāṃ tapasvī tapa karatā hatā ane jñānī
brahmajñānano vicāra karatā hatā. tyāṃ āja nirakṣara loka vase che!
tirupatinuṃ devasthāna khūba ja samṛddha che ane lākho rūpīānī
āmadānī dara varṣe thāya che. sāta māila sudhī pāyarī che ane
nīcethī maṃdira sudhī vījaḻīnī rośanī pāyarī upara prakāśa nākhe
che. āthī rātanā bāra vāge paṇa yātrīo nīḍaratāthī upara
caḍhe jāya che.
kuṣṭharogī
parantu ā ākho e mārga kuṣṭharogīothī bharelo che.
pratyeka pāyarī para eka be kuṣṭharogī vikalāṃga thaīne bhīkha māgatā
hoya ja. banne bājuthī teo yātrī upara bhīkha māgavā dhasāro
kare che. teo ahīṃ ja rahe che ahīṃ ja maḻamūtra visarjana kare
che. temanā sparśathī ane saṃsargathī keṭalo kuṣṭharoga atre phelāya che
First 41 of 83 passages. Read on
Linked texts (1)
- Śākala — Sanskrit