Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.1.9

Nighaṇṭunirvacana 70.1.9

Language
Sanskrit

70.1.9

'puṣa puṣṭau (bhū0 di0 syā0 pa0)'| 'śvannukṣanpūṣan (u0 1, 155)'—ityādinā kānin-pratyayānto nipātyate, nipātanādupadhāyā dīrghaḥ| 'puṣyati dhānyādibhiḥ saṣṭadvā bhavati poṣayati vānnaiḥ prajāḥ| 'sarvārthapodaṇāt pūṣā' iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| tathā 'pṛthivī nyavartta yat soṣadhībhirvanaspatibhipuṣyat' iti śrutiḥ| yadvā; 'puṣa dhāraṇe (cu0 pa0)'—iti dhātuḥ| dhārayati sarvāṇi bhūtāni poṣayatyābharaṇānīti· yathā| "ā pūṣañcitravarhiṣam (ṛ0 saṃ0 1, 23, 13)"—ityatra mādhavaḥ—'pūṣā poṣayatīti tasya pratyakṣaṃ rūpam'| "pūṣā tveto nayatu hastagṛhyā (ṛ0 saṃ0 10, 85; 26)"—iti, "sarasvatyai pūṣṇe'gnaye svāhā (ya0 vā0 saṃ0 4, 7)"—iti nigamaḥ|| 'gāṅ stutau' chandasi juhotyādiḥ (bhū0 pa0), 'gāṅ gatau (bhū0 ā0)', 'kai gai śabde' bhvādiḥ (pa0)| 'kami-mani-jani-gā-bhā-yā-hibhyaśca (u0 1, 70)'—iti tu-pratyayaḥ| gīyate stūyate'sau, stuvanti vāsyāṃ sthitā indrādīn, gacchantyasyāṃ bhūtānīti vā, gāyanti vāsyāṃ sthitā gāyanā iti| yadvā; gamyate'neneti gāturmārgaḥ, 'lugakārekārephāśceti vaktavyam (4, 4, 128 vā0-2)'—iti matvarthīyasya luk| gātuḥ mārgavatī hi bhūmiḥ| "indrāya gāturuśatīva yeme (ṛ0 saṃ0 5, 33, 10)"-"adarśi gātu rurave gharīyasī (ṛ0 saṃ0 1, 136, 2)"-iti nigamau || (21) gotrā| 'guḍ avyakte śabde (bhū0 ā0)'| 'gu-ghṛ-cī-paci-caci-yami-[mani-tani] sadi-kṣadibhyatraḥ (u0 4, 162)'-iti tryatyaprayaḥ| guṇaḥ| mṛgapakṣyādayo'syāmavyaktaśabdaṃ kurvantīti gotrā| yadvā ; gotrāḥ śailāḥsantyasyām arśaāditvāt (5, 2, 127) ac| yadvā;