Nighantu 70.1.8
Nighaṇṭunirvacana 70.1.8
- Language
- Sanskrit
70.1.8
vāhulyācca ṛgveda-dṛṣṭa-pāṭha ileti| "ilāyāstvā pade vayaṃ (ṛ0 saṃ0 3, 26, 4)" "athā hotā nyasīdo yajñīyānilaspadaṃ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 2)" [ 'ilaśchāndasatvādākāralopaḥ'—iti skandasvāmī ] "ilaspade samidhyame (ṛ0 saṃ0 10, 161, 6) —iti nigamāḥ| 'nirṛtirniramaṇāt' (2, 7). niruktam| asya skandasvāmī='niramaṇāt-niścalatvenāvasthānāt-ityarthaḥ; ramante vāsyāṃ bhūtāni'—iti| tatra nirpūrvādrameḥ (bhū0 ā0) 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti. kartryadhikaraṇe ca ktini (3, 3, 64) anunāsikalopaḥ, 'ramermatau bahulam (6, 1, 34 vā0)'—ityatra bahulavacanāt samprasāraṇam| ādye 'rthe nirniścalatvamāha nānavasthānam| uttaratra dhātvarthamanuvartate niḥ| vaiyākaraṇa-pakṣeṇa tu nirupasṛṣṭādṛrteḥ ktini nirṛtiḥ niḥkrāntāṛtergamanāt niścalavadyavatiṣṭhate ityarthaḥ| "bahuprajā nirṛtimāviveśa (ṛ0 saṃ0 1, 164, 32)"—"adhā śayīta nirṛterupasthe (ṛ0 saṃ0 10, 65, 14)"—iti ca nigamau|| bhū sattāyāṃ (bhū0 pa0) sampadāditvāt bhāve kvip (3, 3, 64 vā0)| bhavatyasyāṃ sarvamiti bhūḥ| "mūrddhā bhuvo bhavati naktamagniḥ (ṛ0 saṃ0 10, 88, 6)"—iti nigamaḥ| rephāntaṃ vyatyayam, yathā—"bhūrbhuvaḥ svaḥ (ya0 vā0 sa0 36, 3)"—iti|| 'bhuvaḥ kit (ḍa0 4, 45)'—iti bhavateḥ mipratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| athavā 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)' —iti vacanāt bhūte mipratyayaḥ| 'abhūtabhūmistathā vabhūva idamiti tad bhūtyai bhūmitvam'—iti śrutiḥ| 'nyaṅṅuttānāmanveti bhūmim (ṛ0 saṃ0 10, 27, 13)'—'bhūmirbhūmimagāt'—iti ca nigamau||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit