Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.11.17

Nighaṇṭunirvacana 70.11.17

Language
Sanskrit

70.11.17

| 'dheṭpāne (bhū0 pa0)'| 'dheṭa icca (u0 3, 33)'—iti nupratyayaḥ; ikāro'ntādeśaḥ| dhavati tāmiti dhenuḥ, pīyate hi vā tatpravṛttavṛṣṭidvāreṇa, dhenuvaddhogdhrī sarvakāmān iti vā| 'adhenvāḥ carati māyayā eṣa vācaṃ śuśruvā u aphalāpuṣpām (ṛ0 saṃ0 8, 2, 23, 5)'—iti śrutiḥ| "gaurgauḥ kāmadughā, samyak prayuktā samarthyate budhaiḥ"—iti daṇḍī| tathāgamaḥ—'ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ suṣṭhu prayuktaḥ svarge loke ca kāmadhug bhavati (śi0 bhā0)'—iti| "abhi sma dhenavaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 16, 5)"—"neṣṭuḥ sacanta dhenavaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 26, 5)"—iti ca nigamau|| 'cala saṃvaraṇe (bhū0 ā0)'| 'valeguk ca (u0 1, 16)'—ityupratyayaḥ| saṃvṛṇotyācchādayati jagat vyāpnotīti yāvat| yadvā, valgatiḥ śabdārthaḥ (bhū0 pa0), vāhu-lakādupratyayaḥ| garjitādilakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti valguḥ| "ayaṃ nābhā vadati valgu gho gṛhe (ṛ0 saṃ0 8, 2, 1, 4)"—iti nigamaḥ|| 'gala adane' bhauvādiḥ (pa0)| galanaṃ pūraṇaṃ kāmānāṃ, galaḥ pūraṇārthaḥ skandsvāminoktaḥ, taddāti| 'āto-'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' galdā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'sṛgatau (bhū0 pa0)' asunapratyayaḥ (u0 4, 184)| gatyarthāḥ buddhyarthāḥ| sarati jānāti sarvaṃ devatā-tvāt, jñāyate vā vidvadbhiḥ; sarati gacchatyeva vāhūtā| "saro na parṇamabhito vadantaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 4, 2)"—iti nigamāḥ| atra prakaraṇāt stotraśastrātmikā vāgucyate evaṃ mādhava aicchat|| suparṇaśabdo raśmināmasu vyākhyātaḥ (1, 5)| 'pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūla (4, 1, 64)'—ityādinā ṅīp| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||