Nighantu 70.11

Nighaṇṭunirvacana 70.11

Language: Sanskrit

70.11.1

'ā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇāni parvatanāmabhiḥ | vāṅnāmānyuttarāṇi (niru0 2, 21-23)'-iti bhāṣye skandasvāmī- 'uttarāṇi saptapañcāśat śloketyādīni vāṅnāmāni | ucyate iti vāk indriyam, tatkāryyaḥ śabdo'pyucyate iti vāk, ucyate'nayā arthaḥ itivāk stanayitnu lakṣaṇā mādhyamikā sāpyucyate iti vāk, tadadhiṣṭhātryapi devatā vāgipyate | sarvataścāsyā meghahetutvāt meghanāmabhya uttarāṇīti | saca vākśabdaḥ 'vaci paribhāṣaṇe (adā0 pa0 )'ityasmāt dhātoḥ 'kvibvaci (u0 2, 54 ) ( 3, 2, 178 vā0 )' - ityādinā kvipi dīrghatve samprasāraṇābhāve ca vyutpannaḥ || (1) ślokaḥ | 'śru śravaṇe ( bhū0 pa0)' 'iṇbhīkāpāśalyatimacibhyaḥ kan ( u0 3, 41 )' - iti kanpratyayo bāhulakādbhavati, guṇaḥ, kapilāditvāt latvam, śrūyate iti ślokaḥ | yadvā, śloka saṅghāte (bhū0 ā0 )' 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ ( 3, 3, 118)' ślokyate padyate rūpeṇa saṃhanyate kavibhiḥ ślokaḥ 'padye yaśasi ca ślokaḥ ( 3, 3, 2)'- ityamarasiṃhaḥ | "ṛtasya-śloko badhirā tatarda (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3)”--“śloko na yātāmapi vājo asti (ṛ0 saṃ0 7, 6, 11, 5)"-iti nigamau || (2) dhārā | 'dhṛñ dhāraṇe ( sū0 u0 )' 'hetumati ca (3, 1, 26)'—iti ṇici 'erajāpyantānām (3, 3, 56 bhā0)'—ityasyāprāpakatvādeva 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti kartari bhavati| yadvā, dhāreḥ pacādyac (3, 1, 134)' lokasya dhārayitrī varṣapradānena svābhidheyasya vā| "tatsahe sudhārā"—ityatra dhārā vāṅnāma| "dhārā sutasya rocate (ṛ0 saṃ0 7, 5, 24, 1)"—"yaḥ sasāda dhārāstṛtasya (ṛ0 saṃ0 1, 5, 11, 4)"—iti ca nigamau ||

70.11.2

(3) ilā | 'ila kṣepaṇe (tu0 pa0)' igupadhebhyaḥ (3, 1, 135) kartari vidhīyamānaḥ kaḥ pratyayo bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati| kṣipyate preryate uccāraṇakāle prāṇena, ilā| bahucānāṃ latvamuktaṃ pūrvameva| yadvā, 'īr̤a stutau (adā0 ā0)'—'ñi indhī dīptau (ru0 ā0)' ābhyāṃ pūrvavat kaḥ (3, 3, 1), pṛṣodarādiḥ (6, 3, 106), īḍati stūyate'nayā devatā īḍyate vā yā svayaṃ devatātvāt, dīpayati prayoktāraṃ, dīpyate vā svena tejasā| yadvā, iletyannanāma (nigha0 3, 7), akāro matvarthīya yajamānānāṃ deyenānnena havirlakṣaṇena vā tadvatī ilā| "abhi na ilā yūthasya mātā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (4) gauḥ | vyākhyātā pṛthivīnāmasu (1)| gacchati yajñe āhvatā, gīyate stūyate vā| "ayaṃ sa śiṅkte yena gau rabhī-vṛtā (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (5) gaurī| rocaterjvalatikarmaṇaḥ (nigha0 1, 16)| 'ṛjrendrāgravajraciprakuba (u0 2, 27)'—ityādisūtreṇa ranpratyayānto gauraśabdo nipātitaḥ, tasmādcerdhātorgaurāvādeśaḥ, 'vidgaurādibhyaśca (4, 1, 41)'—iti ṅīṣ| svayā dīptyā jvalati vāgdevatātvāt| yadvā, 'gūrī udyamane (tu0 ā0)' asmāt ini pūrvavaccipātanādvukārastokāraḥ, rori (8, 3, 14)'— iti rephalopaḥ, ṅīṣ, gurate udyacchati svamabhidheyam, udyamanaṃ cāru prakāśanam| yadvā, 'guṅ avyakte śabde (bhū0 ā0)'— ityasmāccipātanādini vṛddhiḥ, garjate garjitalakṣaṇamavyaktaśabdaṃ karotīti gaurī| yadvā, śuklavarṇatvāt gaurī, 'bhāsvatkapardāṃ śaśikalāmindukundāvadantām'—ityādyārghyāḥ, 'sarvaśuklā sarasvatī'—iti ca|

70.11.3

'gaurīrmimāya salilāni takṣati (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)'—'somo gaurī adhiśritaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 7, 38, 3)'—iti ca nigamau|| (6) gāndharvī| gavigandhyajño vaḥ| 'dhṛṅ dhāraṇe (bhū0 u0)'—ityasmāt gośabdopapadādvapratyayaḥ, upapadasya gavādeśaḥ, gandharvaḥ, gauryañcasya dhārayitendraḥ| bhojastu 'gandherak ca'— iti vapratyayo'dhikṛtaḥ dhātoragāgamaśca| gandhayate ardayati hinasti devaśatrūniti gandharvaḥ indraḥ| 'gandha ardane'—iti dhātuścurādirātmanepadī| 'tasyedam (4, 3, 120)'—ityaṇ, ṅīp (4, 1, 15), gāndharvī| aindrītyarthaḥ| tathāca brāhmaṇam— 'atha yaindravāyavī tasyai yadaindraṃ padaṃ tena vācaṃ kalpayati, vāgghaindrī— (ai0 brā0 2, 4, 2)'—iti| yadvā, gandharvā devānāṃ bādhakāḥ, teṣāmiyam| tathācaitareyabrāhmaṇe—'somo vai rājā gandharveṣvāsīt (ai0 brā0 1, 5, 1)'—ityasmin khaṇḍe vāco gāndharvītvaṃ spaṣṭamuktam| 'tāṃ gandharvo'vadīt garbhe antaḥ'—iti śrutiḥ| "agnirgandharvo pathyā ṛtasya (ṛ0 saṃ0 8, 3, 15, 6)"—iti nigamaḥ||

70.11.4

bhīyanti (di0 pa0) rātīti (adā0 pa0) bhīrāḥ| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| gavāṃ bhīrā gabhīrā gambhīrā ca| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) gośabdasya gabhāvo gambhāvaśca| stanayitnu-lakṣaṇā hi mādhyamikā vāk śrūyamāṇaiva sarvaprāṇināṃ bhiyamādadhāti| yadvā, uṇādau gabhīrādisūtreṇa gamerdhātorīranpratyaye numāgamo makārasya vikalpena lopo nipātyate (u0 4, 34)| gacchati yaśo, adhigamyate vā jñānārthibhiḥ| yadvā, 'gādhṛ pratiṣṭhālipsayorgranthe ca' bhauvādikaḥ (ā0), asya hrasvatvaṃ bhaścāntādeśaḥ, vā ca num nipātyate| pratiṣṭhitā svasmin sthāne, lipsyante vā prāṇibhiḥ, grathitā vā gadyapadyādirūpeṇa gabhīrā gambhīrā| ubhayorapi nigamāvanveṣaṇīyau ||

70.11.5

'madi stutimodamadasvapnakāntigatiṣu (bhū0 ā0)'| gacchati svābhidheyaṃ prāpnoti, adhigamyate vā tad-rthibhiḥ| "sa mandrayā ca jihvayā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 22, 3)"—iti nigamaḥ || (10) mandrājanī| mandraśabdo vyākhyātaḥ| 'aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)' lyuṭ| mandramajanaṃ gamanaṃ kṣepaṇaṃ preraṇamuccāraṇaṃ vā yasyāḥ sā mandrājanī, pippalyādiṣu draṣṭavyam| (4, 1, 41 ga0) "mandrājanī codate antarāsani (ṛ0 saṃ0 7, 2, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (11) vārśī| 'vāśra śabde' devādikaḥ (ā0)'| 'vasivapiyajirājivrajidhvajisaddihanikamivāśivādivāribhya iñ (u0 4, 121) karmaṇi kārake vā dṛśyate, vāśiḥ| 'kṛdi kārādakkinaḥ (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīṣ, vāśī| "te vāśī manta iṣmiṇo abhī kho (1, 6, 13, 6)"—vāśībhista kṣatāśmanmayībhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 4)"—iti ca nigamau || (12) vāṇī| 'vaṇi śabde (bhū0 pa0)'| vāhulakādiñ (u0 4, 121) (3, 3, 1), ṅīṣ (4, 1, 45 vā0)| "vāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 2, 10)"—"abhivāṇīrhaṣīṇāṃ sapta nūṣata (ṛ0 saṃ0 7, 5, 6, 3)"—iti nigamau || (13) vāṇīcī| vāṇīṃ stutirūpāṃ vācamaśnuti gacchatīti vigṛhya 'ṛtvigityādinā (3, 2, 56) kini, nalope, 'acaḥ (6, 4, 138)'—ityakāralope 'aśvateścopasaṅkhyānam (4, 1, 6 vā0)'—iti ṅīp| "rathe vāṇīcyāhitā (ṛ0 saṃ0 4, 4, 15, 4)"—iti nigamaḥ || (14) vāṇaḥ| vaṇyate śabdyate vāṇaḥ| "akartari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)"—iti ghañ| yadvā vaṇanaṃ śabdanaṃ vāṇaḥ, bhāve ghañ (3, 3, 18), arśaāditvācc (5, 2, 127)| stutimatī hi vāk| "dīnā dakṣā vi duhanti pra vājam (ṛ0 saṃ0 3, 6, 12, 4)"—iti nigamaḥ|| (15) paviḥ|

70.11.6

'pūñ pavane (kryā0 u0)' 'aca iḥ (u0 4, 134)'—iti ipratyayaḥ| punāti hi vāk| 'pāvakā naḥ sarasvatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 3)'—iti mantraḥ| pūyate vā saṅkīrtanādinā, 'vācaṃ śaurikathālāpaprasaṅge punīmahe' ityukteḥ| pūyate'nayeti vā śuddhikaraṇaṃ hi vāk| 'pavitraṃ hi vāg viduṣām'—iti mādhavaḥ| "vāṇasya codayā pavim (ṛ0 saṃ0 7, 1, 7, 1)"—iti nigamaḥ|| (16) bhāratī| 'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (bhū0 u0)' 'bhṛmṛdṛśiyajiparvipacyamitaminamihayibhyo'tac (u0 3, 107)'| bharataśabdāt 'prajñādisyaśca (5, 4, 38)'—iti svārthiko'ṇ, ṅīṣ (4, 1, 15)| vibharti jagadvarṣapradānena, svābhidheyaṃ vā ghriyate prāṇibhiḥ vyavahārasādhanatvena| athavā 'agnirbharataḥ, prāṇo bhūtvā havīṃṣi vibharti'—iti vājasaneyakam, tadīyā bhāratī| tathāca 'agnirvāk bhūtvā mukhaṃ prāviśat'—ityupaniṣat (ai0 u0 1, 6)| athavā 'bharataḥ (nigha0 3, 18)'—iti ṛtviṅnāma, tadīyā, stutisādhanatvāt bhāratī| "ā bhāratī bhāratībhiḥ sajoṣā (ṛ0 saṃ0 2, 8, 23, 3)"—iti nigamaḥ|| (17) dhamaniḥ| dhamatirgatikarmā (nigha0 2, 14), 'artistudhṛdhamyasyaśyavitarimyo'niḥ (u0 2, 65)'—ityanipratyayaḥ| gatyarthā buddhyarthāḥ| gamyate jñāyate anayā arthaḥ, jñāyate vā vidvavadbhiḥ sābhvasādhuvibhāgena| yadvā, 'dhamati'—iti vadhakarmasyapi paṭhyate (nigha0 2, 16)| hanyate'nayā śāpākrośādirūpayeti tathāca 'vajra eva vāk'—iti brāhmaṇam (ai0 brā0 2, 3, 3)| 'vāksāyakā vadanādbhiḥsaranti pauruhatāḥ'—iti ca mahābhāratam| "indreṣitāṃ dhamaniṃ paprathaśca (ṛ0 saṃ0 2, 6, 4, 3)"—iti nigamaḥ||

70.11.7

(18) nālīḥ| 'nala gandhe (bhū0 pa0)' 'vasivapiyajirājivraji (u0 4, 121)'—ityādinā vihitaḥ iñpratyayo bāhulakād bhavati, 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīṣ vyatyayena sorvisarjanīyaḥ| 'gandha ardane (cu0 ā0)' 'arde hiṃsāyām (bhū0 pa0)' iti paṭhyate| gandhanaṃ hiṃsātmakaṃ sūcanam, sūcayati paramarhāṇi| "śyamasya dhamyate nālīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 7)"—iti nigamaḥ|| (16) menā| 'māna pūjāyām (cu0 ā0)'—ityasmāt 'bahulamanyatrāpi inac bhavati (u0 2, 46)'—iti vacanādinac, bahulagrahaṇānnalopaḥ| pūjyate'nayā gurvādirupadeśavākyena, pūjyā vā devatātvāt| ānmenāṃ kṛṇvannacyuto bhuvadgoḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 103)"—iti nigamaḥ| 'menāṃ garjitaśabdam'—iti mādhavaḥ|| (20) meliḥ| samparkārtho dhātuḥ (cu0 ā0)| pūrvavat bāhulakādiñ| sampṛktā hārthena vāk| tathāca—'vāgarthātyetasya nadīvat devātāvacca nigamā bhavanti ( niru0 2, 23 )' —ityādinā| "pāvakā naḥ sarasvatī ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 3 )"—iti nigamaḥ devatāyāḥ| "iyaṃ śuṣmebhiḥ ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 30, 2 )"—ityevā nadyāḥ || (23) nivit| 'vid jñāne ( adā0 pa0 )', nipūrvaḥ 'satsūdviṣaṣadrahahuha ( 3, 2, 61 )'—ityādinā kvip [ antarṇī-taṇyarthaścātra vidiḥ ] nitarāṃ vedyati jñāpayati svamabhidheyam| "tān pūrvayā nividā hūmahe vayam ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 15, 3 )"—iti nigamaḥ || (24) svāhā| yasya nāmno yādṛṅnirvacanaṃ dṛṣṭaṃ tatsarvaṃ tadrūpeṇaiva likhyate| atra niruktam—'svāhetyetat su āheti vā svā vāgāheti vā svaṃ prāheti vā svāhutaṃ havirjuhotīti vā ( niru0 8, 20 )'—iti|

70.11.8

asya skandasvāmī—svāhetyetat svāhākṛtiśabdasya pūrvapadaṃ svāhākārānto homamantrāṇāṃ kartavyaḥ, 'na ha vai āhutayo devān gacchanti ya avaṣaṭkṛtā vā asvāhākṛtā vā bhavanti ( śata0 brā0 6, 3, 6, 14 )'—itiśrutiḥ| svāhākārasya sampradānatvena mantrānte'vaśyamabhāvitvāt| ayamarthaḥ yasyānte śrūyate sa homamantraḥ śobhanamarthamāha| athavā prajāpateḥ svā ātmīyatā vāgāheti svāhākārarūpā vāk prajāpatisṛṣṭetyarthaḥ| athavā svaṃ prāheti yajamānasya, svaṃ haviḥ devatāyai dattaṃ taduddeśena tyāgāt, tasya yajamāno sauvaṃ prāheti svāhā, sampradānatvaṃ svāhākārasya spaṣṭamanena prakāreṇa darśitaṃ svāhutamityādinā| athavā yadanena svāhākāreṇa juhoti tadeva suṣṭhu maryyādayā juhotīti, evañca sati pūrvakāṇyapi nirvacanāni brūmaḥ| idantu juhoteriti| atra bhāskaramiśraḥ—‘svayaṃ sarasvatī āha brūte’| ‘svaiva te vāgityabravīt’—iti brāhmaṇam| svayamevāhetyasyārthasya dyotako'yaṃ nipātaḥ pradeśāntare'pi vibhaktyantasamudāyātmanipātaḥ svāheti| saṃskāraviśeṣānusmāraṇātrāvagṛhyate| atra kṣīrasvāmī—‘suṣṭhu āhvayati svāhā’| atra svāhāśabdo nāvyayam apyagnijāyāvācitvamityarthaḥ| ārṣye tu svāhāśabdasya vāṅnāmatvenābhivyakterdyāni nirvacanāni likhitāni, teṣu yaccoktaṃ tad gṛhṇantu vidvāṃsaḥ| tasyāḥ vācaḥ sṛṣṭau pṛthivī cāgniśceti vāco'gneśca kāraṇakāryyabhāvaḥ śrūyate| ‘agnirvāk bhūtvā mukhaṃ prāviśat (ai0 u0 1, 6)’ —iti| tasmādagnervācaśca sambandhāt agnāyī svāhā vāgityucyate| vāti vātātmatvena vāgucyate iti sandehaḥ| nigamaḥ sulabhaḥ svāhākārapakṣe, anyatrānveṣaṇīyaḥ||

70.11.9

(25) vagnuḥ| ‘vaca bhāṣaṇe (adā0 pa0)’, ‘vacergaśca (u0 3, 32)’ iti nupratyayaḥ, cakārasya gakāraśca| vagnuḥ vācā samāno'rthaḥ| “vagnu miyartti yaṃ vide (ṛ0 saṃ0 6, 8, 4, 1)” —“indrasyeva vagnurā śrṛṇva ājau (ṛ0 saṃ0 7, 4, 13, 3)” —iti ca nigamau|| (26) upabdiḥ| upapūrvāt padergatyarthāt (di0 ā0) ‘in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)’—itīnapratyayo bāhulakādpadhālopaḥ, 'na padāntadvivarvacana (1, 1, 58)'—ityanena jaśvidhiṃ prati sthānivadbhāvaniṣedhāt 'jhalāṃ jaś jhaśi (8, 4, 53)'— iti pakārasya bakāraḥ| upa samīpe bhaktānāṃ gacchati, upa ācāryasamīpe gamyate iti vā| yadvā, upūrvāt dadāteḥ (ju0 u0), dyateḥ (di0 pa0), dayateḥ (bhū0 ā0) vā 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti bahulavacanāt 'upasarge ghoḥ kiḥ (3, 3, 62)'—iti kipratyayaḥ kartari bhavati bakāraścopajanaḥ| upetya dadātītyabhilaṣitam, prayoktṛṇāṃ, khaṇḍayatyajñānaṃ tarkādisamaye prativādināṃ vā, rakṣati bhaktāniti vā upabdiḥ| "āghoṣayantaḥ pṛthivīmupabdibhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 26, 4)—upabdiārayattisomaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 24, 5)"—"śrṛṇva āyatā mupabdiḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 6, 2)"—iti nigamā || 'ḍu miñ prakṣepaṇe (kyā0 u0)'| kuvāpājimisvadisādhyaśubhya uṇ (u0 1, 1)', 'mīnātiminotidīṅāṃ lyapi ca (6, 1, 50)'—ityātvam, 'āto yuk ciṇkṛtoḥ (7, 3, 33)'—iti yuk| kṣipyate preryate uccāryate iti māyuḥ, prakṣipati vṛṣṭayudakaṃ bhūmāviti vā| "mimāti māyuṃ dhvasanāvadhiśritā (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 4)"—iti nigamaḥ ||

70.11.10

'kaigairai śabde (bhū0 pa0)'| sampadāditvāt (3, 3, 64 vā0) kvip| kānaṃ śabdanaṃ karotīti kā, mṛgagvāditvāt kuḥ (u0 1, 36) bāhulakāt takāra upajanaḥ| yadvā, 'kakaka ghaka laulye (bhū0 ā0)', 'mṛprorutin (u0 1, 61)'—ityeṣa bāhulakāt (3, 3, 1) asmād avati kindra kākut| kakate cañcalā bhavati ekasminnarthe na pratiniścitītyarthaḥ, tathāhi śabdā anekārthā bahavaḥ, ekārthāścakākādinā'pi dhīyamānā anekārthā bhavanti| kakudvacsthānamasyāstīti kākut| matvarthīyasya luk, chāndaso dīrghaḥ, sarvathā pṛṣodarādirayaṃ śabdaḥ| "yā te kākut sukṛtā yā variṣṭhā (ṛ0 saṃ0 4, 7, 13, 2)"—iti nigamaḥ| 'śevayachajihvāgrīcāpvāmīvā'—itinipātāḥ| 'liha āsvādane (adā0 u0)', vapratyaye, asyāderjakāro nipātyate| leḍhyāsvādyatyanayā granthaviṣayāvasārān| yadvā, āhvayateḥ (bhū0 u0) juhoteḥ (ju0 pa0) vāyaṃ yaṅantasya kaḥ, samprasāraṇam 'abhyastasya ca (6, 1, 33)'—iti, samprasāraṇe ca 'na dhātulopa ārddhadhātuke (1, 1, 4)'—iti guṇaniṣedhādruvaṅādeśo rūpam| johuvāti punaḥ punarāhvayati śabdaṃ karoti rasān vādatte juhotyasyātmani, johuvā sati okārasyekārādeśo ukāralope ca jihvā| "puro viprā dadhire mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 3, 7, 26, 1)"—"anarvāṇaṃ vṛṣabhaṃ mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 1)"—iti ca nigamau || 'ghuṣa śabdārthaḥ (bhū0 pa0)', 'halaśca (3, 3, 121)'—iti ghañ| ghuṣyate śabdyate ghoṣaḥ| "uto pitṛbhyāṃ pravidānu ghoṣam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 2, 1)"—"indre ghoṣā as-kṣata (ṛ0 saṃ0 6, 4, 43, 1)"—iti ca nigamau ||

70.11.11

(31) svaraḥ| 'svṛ śabdopatāpayoḥ (bhū0pa0)', puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)| svaryate śabdyate'nena devatā, upatapyate'nayā marmaspṛkprayuktyeti vā| svaratirarcetikarmā vā (nigha0 3, 1)| svaryate stūyate devatātvāt| 'gocarasañcara (3, 3, 116)'—ityatra cakārasyānuktasamuccayārthatvād ghaḥ| yadvā, svarati devatāmindrādim, pacādyac (3, 1, 134)| "svaraśca me ślokaśca me (ya0 vā0 saṃ0 18, 1)"—iti nigamaḥ|| (32) śabdaḥ| śapatyākrośe śāśapityāṃ dānau| asya vṛttigranthaḥ—'śapate aneneti śabdaḥ saṃskṛtā vāk| bhalāṃ tṛtīye iti yogavibhāgāt acaturthe'pi tṛtīyaṃ bhavati'—iti| 'śabdanaṃ śabdaḥ'—iti kṣīrasvāmī| khe'ntarikṣe śabdaṃ karotīti vā| "śabdo rogiṇo mīmāṃsā ca"—iti nigamaḥ|| (33) svanaḥ| 'svana śabde (bhū0pa0)' 'svanahasorvā (3, 3, 62)'—ityap| svanyata iti svanaḥ| "sindhorūrmiriva svanaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 1, 7, 2)"—iti nigamaḥ|| (34) ṛk| ṛcyate (tu0pa0) stūyate'nayā| yadvā, stūyate svayaṃ devatātvāt| 'ṛca stutau (tu0pa0)'—ityasmāt sampadāditvāt (3, 3, 64 vā0) kvip| "ṛcā vane mānṛcaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 27, 3)"—iti nigamaḥ|| (35) hotrā| 'hu dānādānayoḥ (ju0pa0)'—'huyāmāśru-bhasibhyastran (u0 4, 166)'| hūyate'nayā mantrarūpayā haviḥ, hūyate'syāṃ prāṇaḥ, hūyate vā prāṇaḥ| tathāca—'vāci hi prāṇaṃ juhumaḥ prāṇe vā vācam'—ityupaniṣat (ai0)| yajñā, hometi yajñanāma (nigha0 3, 17)' hūyate'smin haviriti yajñaśca agnistucyate tatsādhyatvāt| vācaṃ yacchati vāgvai yajñaḥ'—iti brāhmaṇam (ai0 brā0 5, 4, 5, 4, 5)|

70.11.12

ṛtuyājapreṣeṣu daśame praiṣe—“vanema taddhotrayā cintantyā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 2)”—iti nigamaḥ' “vītihotraṃ tvā kave (ṛ0 saṃ0 4, 1, 16, 3)”—iti ca nigamaḥ|| (36) gīḥ| gṛṇātirrcatikarmā (nigha0 3, 14), auṇādikaḥ kvip, 'ṛta iḍgātoḥ (7, 1, 100)' 'caurupadhāyā dīrghaikaḥ (8, 2, 76)'—iti dīrghaḥ, halḍyādilopaḥ (6, 1, 68), rephasya visarjanīyaḥ| gṛṇātyanayā gīḥ| “tamidvarddhantu no giraḥ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 10, 3)”—iti nigamaḥ|| (37) gāthā| 'gai śabde (bhū0 pa0)' arcatikarmā ca (nigha0 3, 14), 'uṣikuṣigārttibhyasthan (u0 2, 3)'| gāyatītyasau devatāḥ, gāyanti tāmiti vā gāthā| “taṃ gāthayā purāṇyā (ṛ0 saṃ0 7, 4, 25, 4)”—“yuñjanti harī iṣirasya gāthayā (ṛ0 saṃ0 6, 7, 2, 3)”—iti nigamau|| (38) gaṇaḥ| gaṇa 'gaṇane' curādiradantaḥ (pa0)| 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)'—iti ghañ| 'ato lopaḥ (6, 4, 48)| gaṇyate yā gaṇaḥ, ato lopasya sthānivadbhāvāt vṛddhirna bhavati| gaṇeti kecit paṭhanti| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| (36) dhenā | dadhāterlaṭaḥ śānaci vyatyayena parasmaipadatvābhyāsalopau dadhānā svamabhidheyaṃ varṣapradānena laukikāya vā | yadvā, 'dheṭ pāne (bhvā0 pa0)' 'dheṭa iccha (u0 3, 10)'—iti napratyayaḥ ikāraścāntādeśaḥ, guṇaḥ, dhayanti tāmiti dhenā | pānamatra svīkāraḥ | yadvā, āsvādaḥ | dhīyate pīyate āsvādyate vānena, dhayanti prāṇamiti vā dhenā | tathāca—'taṃ mātā re hi sa u raihi mātaram'—iti śrutiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 4) | yadvā, 'dhiviḥ prīṇanārthaḥ (bhvā0 pa0)' bāhulakāt napratyayo nakāravakārayorlopaśca, guṇaḥ, dhenā | prīṇayati hi vāk suṣṭhu prayuktā |

70.11.13

'dhenā vāk prīṇanādvā'—iti mādhavaḥ | 'dhenā jigāti dāśuṣe (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 3)'—janānāṃ dhenā avacākaśadvṛṣā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 25, 1)'—iti ca nigamau || (40) gnāḥ | gamerdhātoḥ (bhvā0 pa0) 'dhāpṛvasyajyatibhyo naḥ (u0 3, 6)'—iti bāhulakāt napratyayo bhavati ṭilopaśca | ṭāp (4, 1, 4) | gatyarthā buddhyarthāḥ | jānanti kāmamiti gnāḥ | yadvā, gacchati, yaśceṣvabhūt | 'ami yajñaṃ gṛṇīhi no gnāvaḥ (1, 1, 28, 3)' ityatra 'chandāṃsi vai ganāḥ'—iti brāhmaṇam—iti mādhavaḥ | tasmāt chandasāṃ gāyatryādīnāṃ vāgrūpatvāt ganāvyapadeśaḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (41) vipā | 'vip preraṇe (cu0 pa0)'| sampadāditvāt (3, 3, 64 vā0) kip| tṛtīyaikavacanam| preryate manasā vipā | 'manasā vā iṣitā vāgvadati (ai0 brā0 2, 15)'—iti vipā | brāhmaṇam| "varuṇāya vipā girā (ṛ0 saṃ0 4, 5, 6, 1)"—iti nigamaḥ| gireti padaṃ niruktyā yojanīyam|| na gacchati pitṛkulāt vālyāt anāvaraṇāpi na gacchati lajjāmiti vā| 'nagnikā'nāgatārttavā'—ityamaraḥ (2, 6, 8)| nagnā kanyā| nañśabdaḥ pūrvameva niruktaḥ, iha napūrvaḥ| nāyaṃ nañ, kintu pratiṣedhārtho'yaṃ nipātaḥ, ataḥ 'na lopo nañaḥ (6, 3, 73)'—iti na bhavati| "nanā"—iti kecit| namaternapratyayo bāhulakānmakāralopaśca| namayatyanayeti nanā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.11.14

'kāśra dīptau (bhū0 ā0)'| antarṇītaṇyarthaḥ| pacādyac (3, 1, 114)| ākārasya hrasvatvaṃ chāndasam| prakāśayatyarthān| yadvā, kheśāyā satī varṇavyatyayādinā kaśā, vāgghimukhāt kāśate tata upalabdheḥ| yadvā, 'kaśa śabde (bhū0 pa0)'| atra śabdāyate kaśā| yadvā, 'kaśa gatau (bhū0 pa0)' ac (3, 1, 114)| gacchati gantavyam| "yā vāṃ kaśā madhumatī (ṛ0 saṃ0 1, 2, 4, 3)"—iti nigamaḥ|| dhārayatyarthamiti dhīḥ buddhiḥ| dhārayati karttāraṃ phalapradāneneti dhīḥ karmabuddhiḥ karma vā| sanoti sambhajate iti sanoteḥ (ṣaṇu ta0 u0) pacādyac (3, 1, 114), pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) pūrvapadahrastve ca dhiṣaṇā| yadvā, 'ji dhṛṣā prāgalbhye (svā0 pa0)'| 'dhṛṣerdhiṣ ca sañjñāyām (u0 2, 80)'—iti kyupratyayo dhiṣādeśaśca dhiṣaṇā| pragalbhasamarthā rakṣituṃ jagad varṣapradānenetyarthaḥ| yadvā, 'didhiṣāmi cilbhaiḥ (ṝ0 saṃ0 2, 7, 23, 12)'—ityatra skandasvāminā paṭhitāt 'dhiṣi dhāraṇe'—ityasmāt 'dhiṣaṃ śabde (ju0 pa0)' —iti dhātupāṭhapaṭhitādvā bāhulakāt kyupratyayo dhiṣaṇā vāci svābhidheyaṃ dhārayati sambandhasya nityatvāt| śabdāyate vā meghe adhiṣṭhitā 'mimāti māyuṃ dhiṣaṇāvadhiśritā (ṝ0 saṃ0 2, 6, 16, 3)'—iti śrutiḥ| "āpaśca mitraṃ dhiṣaṇā ca sādhan (ṝ0 saṃ0 1, 7, 3, 1)"—iti nigamaḥ|| (45) nauḥ| 'nuda preraṇe (tu0 u0)' 'glānudibhyāṃ ḍau (u0 2, 60 )'—iti ḍaupratyayaḥ| nudyate preryate mūlādhārā disthānebhyaḥ prāṇena| namatervā (bhū0 pa0) bāhulakāt (3, 3, 1) ḍau, nasyate vā devatātvāt|

70.11.15

"sutarmāṇamadhināvaṃ ruhemeti yajño vai sutarmā nauḥ kṛṣṇājinaṃ vai sutarmā naurvāgvai sutarmā nauḥ (ai0 brā0 1, 3, 2)"—iti brāhmaṇam, "samito navyāhitam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 4)"—iti ca nigamau || (46) akṣaram| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)' 'aśa bhojane (kyā0 pa0)'| 'aśoḥ saran (u0 3, 67)'—iti saranapratyayaḥ, vaścādinā (8, 2, 36) ṣatvam, 'ṣaḍhoḥ kaḥ si (8, 2, 41)'| aśnute śrotuṃ svābhidheyam, vyāpnoti vā aśnāti vā haviḥ| añjervā (ru0 pa0) bāhulakāt saran nakāralopaśca| 'khari ca (8, 4, 55)'—iti catvam| anakti akṣayati secayati varṣeṇa bhūmim| yadvā, nañpūrvāt kṣarateḥ (bhū0 pa0) pacādyac (3, 1, 113)| na kṣarati, sarvadā sarvaiḥ prayujyamānāpi na kṣīyata ityarthaḥ| 'vāgvai samudro na vai vāk kṣīyate'—iti (ai0 brā0 5, 3, 1) brāhmaṇam| "akṣareṇa prati mima etām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 13, 3)"—iti nigamaḥ| 'vācā virūpanityayā'—ityarthaṃ mādhavo'vādīt| "upākṣarā sahasriṇī (ṛ0 saṃ0 5, 2, 16, 4)"—iti ca nigamaḥ || vyutpāditā pṛthivīnāmasu (1, 14,)| mahyate pūjyate'nayā devatā iti vā| "amātraṃ tvā dhiṣaṇā titveṣe mahau (ṛ0 saṃ0 1, 7, 15, 2)"—ityatra vāṅnāmatvamapi yujyate || vyutpāditā pṛthivīnāmasu (1, 14)| adīnā, sarvadā sarvaiḥ prayujyamānāpi na kṣīyata ityarthaḥ| "anāgamo āditaye syāma (ṛ0 saṃ0 1, 2, 15, 5)"—iti nigamaḥ ||

70.11.16

atra kṣīrasvāmī—'śaca ca śvaca gatau'| śactīti tu dhātupāṭhe gatyarthoṃ na dṛṣṭaḥ| 'śaca vyaktāyāṃ vāci (bhū0 ā0)' 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4 pā0 114)'| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīṣ| śacate gacchati yajñam, śacyate gamyate jñāyate'nayārthaḥ, śacate vyaktāṃ vācaṃ karotīti vā| "śacīrmadanta uta dakṣiṇābhirnejihvāyantyo narakaṃ patān (niru0 1, 11)"—iti nigamaḥ || niruktā pūrvameva (pṛ0 63)| "yadvāg vadantyavicetanāni (ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 4)"—iti nigamaḥ || | stobhatirvṛddhayarthaḥ (bhū0 ā0)| kip| anupūrveṇa krameṇa, pūrvamakārātmanā tataḥ sparśādibhirvyajyamānā varddhate| tathācopaniṣat—'akāro vai sarvā vāk saiva sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvo nānārūpā 'parā' 'paśyantī' 'madhyamā' 'vaikharī' iti| tathāca 'virūpaṃ vakti vāk tāvakaṃ vapuḥ'—iti saṃvitprakāśo vāmanadattaḥ| 'dhvaniḥ varṇaḥ padaṃ vākyamityāhuḥ padacatuṣṭayam| yasyāḥ sūkṣmādirūpeṇa vāgdevīṃ tāmupāsmahe'—iti śrībhojadevaḥ| atistutiṣu 'catvāri vākparimitāni padāni (niru0 13, 6)'—ityatra niruktyā eva vā vṛddhiḥ pratipāditā| yadvā, pūrvaṃ pañcāśadakṣarātmanā tato gadyapadyādirūpeṇa varddhate| tathāhi—'parimitā varṇā aparimitāṃ vāco gatimāpnuvanti'—iti bhagavānāśvalāyanaḥ| yadvā, stobhatircetikarmā (nigha0 3, 14)| ānupūrvyeṇa stauti devatāḥ| "anuṣṭubhamanu ca vardyamāṇamindram (ṛ0 saṃ0 8, 7, 10, 4)"—iti nigama ||

70.11.17

| 'dheṭpāne (bhū0 pa0)'| 'dheṭa icca (u0 3, 33)'—iti nupratyayaḥ; ikāro'ntādeśaḥ| dhavati tāmiti dhenuḥ, pīyate hi vā tatpravṛttavṛṣṭidvāreṇa, dhenuvaddhogdhrī sarvakāmān iti vā| 'adhenvāḥ carati māyayā eṣa vācaṃ śuśruvā u aphalāpuṣpām (ṛ0 saṃ0 8, 2, 23, 5)'—iti śrutiḥ| "gaurgauḥ kāmadughā, samyak prayuktā samarthyate budhaiḥ"—iti daṇḍī| tathāgamaḥ—'ekaḥ śabdaḥ samyak jñātaḥ suṣṭhu prayuktaḥ svarge loke ca kāmadhug bhavati (śi0 bhā0)'—iti| "abhi sma dhenavaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 16, 5)"—"neṣṭuḥ sacanta dhenavaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 26, 5)"—iti ca nigamau|| 'cala saṃvaraṇe (bhū0 ā0)'| 'valeguk ca (u0 1, 16)'—ityupratyayaḥ| saṃvṛṇotyācchādayati jagat vyāpnotīti yāvat| yadvā, valgatiḥ śabdārthaḥ (bhū0 pa0), vāhu-lakādupratyayaḥ| garjitādilakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti valguḥ| "ayaṃ nābhā vadati valgu gho gṛhe (ṛ0 saṃ0 8, 2, 1, 4)"—iti nigamaḥ|| 'gala adane' bhauvādiḥ (pa0)| galanaṃ pūraṇaṃ kāmānāṃ, galaḥ pūraṇārthaḥ skandsvāminoktaḥ, taddāti| 'āto-'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' galdā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'sṛgatau (bhū0 pa0)' asunapratyayaḥ (u0 4, 184)| gatyarthāḥ buddhyarthāḥ| sarati jānāti sarvaṃ devatā-tvāt, jñāyate vā vidvadbhiḥ; sarati gacchatyeva vāhūtā| "saro na parṇamabhito vadantaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 4, 2)"—iti nigamāḥ| atra prakaraṇāt stotraśastrātmikā vāgucyate evaṃ mādhava aicchat|| suparṇaśabdo raśmināmasu vyākhyātaḥ (1, 5)| 'pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūla (4, 1, 64)'—ityādinā ṅīp| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.11.18

'bhā dīsau (adā0 pa0)'—kāntiṃ karotīti kiścid vigṛhya karoterauṇādike kapratyaye [kṛte 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'—'bahulaṃ chandasi (7, 1, 103)'—iti ṛkārasyānoṣṭhyapūrvasyāpi ukāro makārasya bakāreṇa ākārasya ekāreṇa ca vyutpattiśchāndasatvāt bekurā dīrghikāriṇī prayoktuḥ| "bekurānāmāsi juṣṭā (tā0 ma0 brā0 1, 1, 3)"—iti nigamaḥ| chandogānāṃ sāmakalpe paṭhito'yaṃ mantraḥ| 'vyacervyāptikarmaṇaḥ bekurā'—iti bharatasvāmibhāṣyam||

Linked texts (1)

Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit