Nighantu 70.11.16

70.11.16

atra kṣīrasvāmī—'śaca ca śvaca gatau'| śactīti tu dhātupāṭhe gatyarthoṃ na dṛṣṭaḥ| 'śaca vyaktāyāṃ vāci (bhū0 ā0)' 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4 pā0 114)'| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīṣ| śacate gacchati yajñam, śacyate gamyate jñāyate'nayārthaḥ, śacate vyaktāṃ vācaṃ karotīti vā| "śacīrmadanta uta dakṣiṇābhirnejihvāyantyo narakaṃ patān (niru0 1, 11)"—iti nigamaḥ || niruktā pūrvameva (pṛ0 63)| "yadvāg vadantyavicetanāni (ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 4)"—iti nigamaḥ || | stobhatirvṛddhayarthaḥ (bhū0 ā0)| kip| anupūrveṇa krameṇa, pūrvamakārātmanā tataḥ sparśādibhirvyajyamānā varddhate| tathācopaniṣat—'akāro vai sarvā vāk saiva sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvo nānārūpā 'parā' 'paśyantī' 'madhyamā' 'vaikharī' iti| tathāca 'virūpaṃ vakti vāk tāvakaṃ vapuḥ'—iti saṃvitprakāśo vāmanadattaḥ| 'dhvaniḥ varṇaḥ padaṃ vākyamityāhuḥ padacatuṣṭayam| yasyāḥ sūkṣmādirūpeṇa vāgdevīṃ tāmupāsmahe'—iti śrībhojadevaḥ| atistutiṣu 'catvāri vākparimitāni padāni (niru0 13, 6)'—ityatra niruktyā eva vā vṛddhiḥ pratipāditā| yadvā, pūrvaṃ pañcāśadakṣarātmanā tato gadyapadyādirūpeṇa varddhate| tathāhi—'parimitā varṇā aparimitāṃ vāco gatimāpnuvanti'—iti bhagavānāśvalāyanaḥ| yadvā, stobhatircetikarmā (nigha0 3, 14)| ānupūrvyeṇa stauti devatāḥ| "anuṣṭubhamanu ca vardyamāṇamindram (ṛ0 saṃ0 8, 7, 10, 4)"—iti nigama ||