Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.1

Nighaṇṭunirvacana 70.12.1

Language
Sanskrit

70.12.1

'udakanāmānyuttarāṇyekaśatam ( niru0 2, 24 )'— (1) arṇaḥ| 'ṝ gatau (bhū0 pa0)'| 'udake nuṭ ca (u0 4, 162)'—iti arterasun pratyayaḥ| arṇyate tat prāṇibhirityarthaḥ| ṛcchati nimnaṃ pradeśamiti vā akārānto'pyasti| 'ṛ gatau (kyā0 pa0)' pacādyac (3, 1, 134)| ṛṇāti gacchati divo bhūmiṃ vṛṣamāṇam| "sṛjadarṇāṃsyava yadyudhā ( ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 4 )"—"agne divo arṇa macchā jigāti ( ṛ0 saṃ0 3, 1, 22, 3 )"—iti nigamau || (2) kṣodaḥ| 'kṣudir sampreṣaṇe' bhauvādiḥ kharitet| asun ( u0 4, 184 )| kṣudyate kṣodaḥ| kṣuṇṇaṃ hi jalaṃ parvatādibhyaḥ śilādiṣvadhaḥpatanāt| "nāvā na kṣodaḥ pradiśaḥ pṛthivyāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 18, 7)"—"yābhī rasāṅkṣodasodraḥ pipinvathuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 35, 2)"—iti ca nigamau || (3) kṣama| 'kṣada sthairye ( sau0 )'—iti skandasvāmī| 'kṣada gatihiṃsanayoḥ ( sau0 )'—iti khuvodhinīkāraḥ| 'anyebhyo'pi dṛśyate ( 3, 2, 75 )'—iti manin| kṣadīti pipāsādanivarttane| svakāryye sthiraṃ bhavati jalāśayaṃ vyāpya sthiraṃ bhavatīti vā| tathāca 'sthāvarād gṛhṇāmi'—iti śrutiḥ, gatārthaḥ sorasamityarthaḥ| hinasti pipāsāmurṇṇaṃ vā atīpsitaṃ vā puruṣam| "kṣaṭrumevārtheṣu tarttarītha ugrā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 2)"—iti nigamaḥ ||