Nighantu 70.12.2
Nighaṇṭunirvacana 70.12.2
- Language
- Sanskrit
70.12.2
(4) nabhaḥ| 'ṇaha bandhane (di0 u0)' 'naherdivi bhaśca (u0 4, 205)'—iti vidhīyamāno'sun bhakārādeśaśca vāhulakādudke'pi bhavataḥ| nahyate hi tanmeghairdivi bhūmau secādibhiḥ, nahyati prāṇināṃ manāṃsīti vā| prāṇino hi yatrodakaṃ vidyate tatraiva sthātuṃ manaḥ kurvante| tathā—'samanasaḥ khalu vai paśavo'nāvṛtāste paśavo hi samanasaḥ'—iti śrutiḥ| na nabhātīti vā, ekasya nañgo lopaḥ itarasya nalopābhāvaḥ| bhāterasuni ṭilopaśca bāhulakāt| bhātyeva svayā dīptyā devatātvāt| yadvā, nabha iva nabhaḥ| tathāsvaranirvacane 'ambuvadrājate'—ityādinā granthena ākāśasya jalasāmyamuktam, sāmyasyobhayaniṣṭhatvāt atra jala-mapyākāśasadṛśamityucyate| "madacyutamauśānaṃ nabhojām (ṛ0 saṃ0 7, 7, 25, 4 )"--"nabhovasānaḥ pariyāsyadhvaram (ṛ0 saṃ0 7, 3, 8, 5)"--iti ca nigamau || 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)'| udake numsauca (u0 4, 205), atrāpo hasvo'sunniti (u0 4, 202) ca varttate| vyāpnoti savaṃmambhaḥ| tathācātharvaṇī śrutiḥ--'sarvamidamambhaḥ (atha0 brā0)'--iti, 'āpo vā idaṃ sarvam (atha0 saṃ0)'--ityādiranuvākaśca| "ambhaḥ kimāsīd gahanaṃ gabhīram (ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 1)"--iti nigamaḥ || vandhiranibhṛtatve (niru0 10, 4)' nibhṛtaṃ cañcalamato'nyadanibhṛtamacañcalam tadanibhṛtaṃ, kabandhaḥ kamanīyaśca tadvandhaṃ cetyarthaḥ| kamerḍapratyaye kaḥ, bandheḥ pacādyaci bandhaḥ iti nirvāhaḥ| yadvā, kaṃ sukhaṃ badhnāti jñānapānādinā| karmaṇyan| vavayoraviśeṣāt vakāraḥ, kabandham| nīcīnavāraṃ varuṇaḥ kabandham (ṛ0 saṃ0 4, 4, 30, 3)"--"aryamaṇo na marutaḥ kabandhinaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 3)"--iti ca nigamau ||