Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12

Nighaṇṭunirvacana 70.12

Language
Sanskrit

70.12.1

'udakanāmānyuttarāṇyekaśatam ( niru0 2, 24 )'— (1) arṇaḥ| 'ṝ gatau (bhū0 pa0)'| 'udake nuṭ ca (u0 4, 162)'—iti arterasun pratyayaḥ| arṇyate tat prāṇibhirityarthaḥ| ṛcchati nimnaṃ pradeśamiti vā akārānto'pyasti| 'ṛ gatau (kyā0 pa0)' pacādyac (3, 1, 134)| ṛṇāti gacchati divo bhūmiṃ vṛṣamāṇam| "sṛjadarṇāṃsyava yadyudhā ( ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 4 )"—"agne divo arṇa macchā jigāti ( ṛ0 saṃ0 3, 1, 22, 3 )"—iti nigamau || (2) kṣodaḥ| 'kṣudir sampreṣaṇe' bhauvādiḥ kharitet| asun ( u0 4, 184 )| kṣudyate kṣodaḥ| kṣuṇṇaṃ hi jalaṃ parvatādibhyaḥ śilādiṣvadhaḥpatanāt| "nāvā na kṣodaḥ pradiśaḥ pṛthivyāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 18, 7)"—"yābhī rasāṅkṣodasodraḥ pipinvathuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 35, 2)"—iti ca nigamau || (3) kṣama| 'kṣada sthairye ( sau0 )'—iti skandasvāmī| 'kṣada gatihiṃsanayoḥ ( sau0 )'—iti khuvodhinīkāraḥ| 'anyebhyo'pi dṛśyate ( 3, 2, 75 )'—iti manin| kṣadīti pipāsādanivarttane| svakāryye sthiraṃ bhavati jalāśayaṃ vyāpya sthiraṃ bhavatīti vā| tathāca 'sthāvarād gṛhṇāmi'—iti śrutiḥ, gatārthaḥ sorasamityarthaḥ| hinasti pipāsāmurṇṇaṃ vā atīpsitaṃ vā puruṣam| "kṣaṭrumevārtheṣu tarttarītha ugrā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 2)"—iti nigamaḥ ||

70.12.2

(4) nabhaḥ| 'ṇaha bandhane (di0 u0)' 'naherdivi bhaśca (u0 4, 205)'—iti vidhīyamāno'sun bhakārādeśaśca vāhulakādudke'pi bhavataḥ| nahyate hi tanmeghairdivi bhūmau secādibhiḥ, nahyati prāṇināṃ manāṃsīti vā| prāṇino hi yatrodakaṃ vidyate tatraiva sthātuṃ manaḥ kurvante| tathā—'samanasaḥ khalu vai paśavo'nāvṛtāste paśavo hi samanasaḥ'—iti śrutiḥ| na nabhātīti vā, ekasya nañgo lopaḥ itarasya nalopābhāvaḥ| bhāterasuni ṭilopaśca bāhulakāt| bhātyeva svayā dīptyā devatātvāt| yadvā, nabha iva nabhaḥ| tathāsvaranirvacane 'ambuvadrājate'—ityādinā granthena ākāśasya jalasāmyamuktam, sāmyasyobhayaniṣṭhatvāt atra jala-mapyākāśasadṛśamityucyate| "madacyutamauśānaṃ nabhojām (ṛ0 saṃ0 7, 7, 25, 4 )"--"nabhovasānaḥ pariyāsyadhvaram (ṛ0 saṃ0 7, 3, 8, 5)"--iti ca nigamau || 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)'| udake numsauca (u0 4, 205), atrāpo hasvo'sunniti (u0 4, 202) ca varttate| vyāpnoti savaṃmambhaḥ| tathācātharvaṇī śrutiḥ--'sarvamidamambhaḥ (atha0 brā0)'--iti, 'āpo vā idaṃ sarvam (atha0 saṃ0)'--ityādiranuvākaśca| "ambhaḥ kimāsīd gahanaṃ gabhīram (ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 1)"--iti nigamaḥ || vandhiranibhṛtatve (niru0 10, 4)' nibhṛtaṃ cañcalamato'nyadanibhṛtamacañcalam tadanibhṛtaṃ, kabandhaḥ kamanīyaśca tadvandhaṃ cetyarthaḥ| kamerḍapratyaye kaḥ, bandheḥ pacādyaci bandhaḥ iti nirvāhaḥ| yadvā, kaṃ sukhaṃ badhnāti jñānapānādinā| karmaṇyan| vavayoraviśeṣāt vakāraḥ, kabandham| nīcīnavāraṃ varuṇaḥ kabandham (ṛ0 saṃ0 4, 4, 30, 3)"--"aryamaṇo na marutaḥ kabandhinaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 3)"--iti ca nigamau ||

70.12.3

'sala gatau (bhū0 pa0)'| 'salikalya-nimahibhar̤ibhaṇḍaśaṇḍipiṇḍituṇḍikukibhūbhya ilac (u0 1, 54)| salati gacchati nimnaṃ deśaṃ, gamyate prāṇibhiriti vā| "gaurīrmimāya salilāni takṣati (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)"--iti nigamaḥ || 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| svārthiko'ṇ chāndasaḥ, tadantāt kip, aṇi lopaḥ, halḍyādilopaḥ, rephasya visarjanīyaḥ| | vṛtaṃ hi tadindreṇa| tathā ca śrutiḥ—'apakāmaṃ syandamānā avīvarata vāhikam'—iti| indro divaḥ śaktibhiḥ devaḥ tasmāda rṇamavo hitamiti| "vārṇā pathā rathye ca khānīt (ṛ0 saṃ0 2, 5, 25, 1)"—iti nigamaḥ|| (6) vanam| "ghana vaṇa sambhaktau (ta0 ā0)"| 'yuṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)' )| ghanyate sevyate vanam| "yathā vāto yathā vanam (ṛ0 saṃ0 4, 4, 20)"—"somo viśvānyatasā vanāni (ṛ0 saṃ0 8, 4, 14, 5)"—iti ca nigamau| (10) ghṛtam| 'ghṛ ghṛ secane (bhū0 pa0)'| 'agnighṛsibhyaḥ ktaḥ (u0 3, 86)'—iti ktapratyayaḥ| secayatyanena bhūmiṃ varuṇaḥ, siñcatyaneneti vā| 'kṛṣṇaṃ nipānaṃ harayaḥ suparṇāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 22, 8, 47)'—ityatra 'ghṛtamityudakanāma (nigha0 1, 12), jighartteḥ siñcatikarmaṇaḥ (niru0 7, 24)'—iti bhāṣyam| yadvā, 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ (ju0 pa0)'| gatyarthākarmakerayādinā'karmakatvāt kartari kaḥ (3, 4, 72)| jighartti kṣarati meghāt parvatādibhyo vā, dīpyate vā svayā dīptyā| "ādidghṛtena pṛthivī vyudyate (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 1)"—iti nigamaḥ|

70.12.4

(11) madhu| meghodaravartti salilaṃ madhvityucyate| tatra punarvaidyutātmā dahyamānaṃ saraḥ svarṇena tannatenaiva vāyunā dhmāyamānaṃ dhamati (bhū0 pa0)| dhamatirgatikarmā (nighaṃ0 2, 14) vā antarṇītaṇyartho niḥkālane draṣṭavyaḥ nirdhāsyate niḥkalyate hi tanmeghāt| yadvā, 'mada tṛptau (di0 pa0)'| asmādbāhulakādupratyayo dhāntādeśaśca| mādyanti hi tena pītena prāṇinaḥ| yadvā, madhuvat svādatvāt madhvityucyate| imāni skandasvāminirvacanāni| vaiyākaraṇapakṣe tu 'mana jñāne (di0 ā0)'—iti, asmāt niditi (u0 1, 6) varttamāne 'phalipāṭinabhimanijanāṃ gukpaṭinākithataśca (u0 1, 18)'—ityupratyayo dho'ntādeśaśca| manyate atiśayena janaiḥ iti madhu| 'mantanīyaṃ madhu'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| "vidvān madhca ujjabhārā draśe kam (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 5)"— iti nigamaḥ|| 'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)'| 'śapṛbhyāṃ kica (u0 4, 27)'—iti īṣanpratyayaḥ| 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'—iti udraparatvam| pūrayati jagat pralayakāle, pūrtyatenena tar̤ākādi, pālakaṃ cā jagataḥ śasyotpattihetutvāt| prīṇātervā (kyā0 u0) bāhulakāt kīṣanpratyayaḥ; īkārasyokārādeśaḥ sa ca pakārāt paro draṣṭavyaḥ| prīṇāti jagat purīṣam| "udyantsamudrāduta vā purīṣāt (ṛ0 saṃ0 2, 3, 11, 1)"—iti nigamaḥ|

70.12.5

'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)'| 'kala pṛtṛpādibhyaḥ'—iti kalapratyaye 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)' —iti 'bahulañchandasi (7, 1, 103)'—iti bahulavacanāt utvābhāve, bāhulakatvāt dvitve, abhyāsasya uradatve, 'arttipipartyośca (7, 4, 77)' 'bahulañchandasi (3, 4, 78)'—itītve, uttarasya pakārasya dvitvamṛkāralopaścāpi| pipartti pippalam| durītyeṇa samānārtham| 'api plavate'—iti nairuktāḥ'—iti kṣīrasvāmī| plavate'pi| 'pluṅgatau (bhū0 ā0)'| gacchatyapi| apiśabdāt tiṣṭhatīti ca gamyate| tathāhi—jalaṃ nadīṣu pravāhavattvāt gacchati nimnaṃ pradeśaṃ vā| 'jalāśayādiṣu tīrādiniruddhatvācca kvacid gacchati'—iti mādhavaḥ| api vā plavatergatyarthād ūrṇāterḍapratyayo bāhulakād bhavati, ṭhilopābhāvo bāhulakādeva| pakārasya dvitvamakāropajanaśca| 'vaṣṭi bhāguriralopamavāpyorupasargayoḥ (2, 4, 82 bhā0)'—ityapiśabdasyākāralopaḥ, pippalam, pṛṣodarādiḥ| "tasyedāhuḥ pippalaṃ svādvagre (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18 2)"—iti nigamaḥ| (14) kṣīram| 'ghaslṛ adane (bhū0 ā0)'| 'ghaseścicca (u0 4, 33)'—iti īran pratyayaḥ, cakārāt kicceti anuvarttate, kiccavāt 'gamahanajana (6, 4, 98)'—ityupadhālopaḥ, 'khari ca (8, 4, 55)'—iti catvaṃ ghakārasya kakāraḥ, 'śāsivasighasīnāñca (8, 3, 60)'—iti ṣatvam| adnti taditi kṣīram| 'kṣara sañcalane (bhū0 pa0)'—ityasmād bāhulakāt ḍīranpratyayaḥ ṭhilopaśca| kṣarati hi tan meghāt| "kṣīreṇa snātaḥ kuyavasya yoṣe (ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 3)"—iti nigamaḥ ||

70.12.6

(15) viṣam| 'viṣla vyāptau (ju0 u0)'| 'viṣervyāptikarmaṇi' —iti kapratyayaḥ| veveṣṭi vyāpnoti sarvaṃ viṣam| yadvā, vipūvārt 'ṣṇā śauce (adā0 pa0)'—ityasmāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 10, 1)'—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bāhulakād bhavati, ṇakāralopo'pi bāhulakādeva| viśeṣeṇa snātyaneneti vipram, taddhi prathamaṃ śaucasādhanam| vipūrvāt sacatervā pūrvavat ḍapratyayaḥ| taddhi snānapānāvagāhanārthibhiḥ sevyate| "jātaṃ vidhvāco ahataṃ viṣeṇa (ṛ0 saṃ0 1, 8, 16, 1)"—"keśya'gniḥ keśī viṣam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 1)"—iti ca nigamau|| (16) raitaḥ| 'ri rīṅ sravaṇe' devādikaḥ (ā0)| sturiśyāṃ tuṭ ca (u0 4, 167)'—ityasunapratyayo tuḍāgamaśca guṇaḥ| rīyate sravati raitaḥ| yadvā, vṛṣṭilakṣaṇānāmapāṃ devānāṃ retastvādeta ucyate tathā copaniṣat—'devānāṃ reto varṣam'—iti| "asme raitaḥ siñcataṃ yanmanurhitam (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)"—"saptārddhagarbhā bhuvanasya retaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 1)"—iti nigamau|| (17) kaśaḥ| 'kaśa gatau (bhū0 pa0)' 'kaśa śabde (bhū0 pa0)' ubhayorasun (u0 4, 184)| kaśati gacchati nimnaṃ pradeśam, meghebhyaḥ patat śabdaṃ karotīti vā kaśaḥ| "yābhirmahāmatithigvaṃ kaśo dhruvam (ṛ0 saṃ0 1, 7, 35, 4)"—iti nigamaḥ|| (18) janma| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'| 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti manin, auṇādiko vā (u0 4, 140)| jāyate sṛṣṭikāle svakāraṇāt| "agnerāpaḥ (tai0 u0)"—ityupaniṣat| jāyante vāsin jalacāriṇo matsyādayaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.12.7

vravīteḥ śabdārthāt (adā0 ḍa0), bhraṃśatervādhaḥpatanārthāt (bhū0 ā0), ubhābhyāṃ samuditābhyāṃ 'ulūkādayaśca (u0 4, 40)'—iti ūkapratyaye nipātanādupasiddhiḥ| 'ūkapratyaye dhātudvayasya vṛvūbhāvaḥ,—iti śrīnivāsaḥ| krameṇārthaḥ—taddhi vipatat sādhyākāraṃ śabdaṃ karoti, bhraśyati divo'nāvaraṇatvāt, meghebhyo bhraśyati śabdavacceti "druvā vṛvūkaṃ vahataḥ purīṣam ( ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 3, )"—iti nigamaḥ || vipūrvāt hlāteḥ (adā0 pa0) 'ātaścopasarge (3, 3, 106)'—iti kapratyaye upasargekārasyokāro vāhulakād bhavati, dhātornakāralopo'pi vāhulakādeva| viśeṣeṇa hlātyaneneti busam| taddhi prathamaṃ śaucasādhanam| bhraṃśatervā pacādyaci (3, 1, 134), pṛṣodarāditvāddūhanīyaṃ rūpam| pūrvavadarthaḥ| yadvā, 'busa utsarge (di0 pa0)'| gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakādsādapi bhavati| busyate utsṛjyate meghairiti busam| "āviḥ svaḥ kṛṇute gūhate busam (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)"—iti nigamaḥ||

70.12.8

tujatirhiṃsāyām (bhū0 pa0)| 'kip ca (3, 2, 76)'—iti kip| tujanti hiṃsanti tama auṣṇyena janāniti. ghā tujo raśmayaḥ| tadvān tugryaḥ| ro matvarthīyo'tiśāyane|. tugra ādityaḥ, tatra bhavā tugryā| 'bhave chandasi (4, 4, 110)'—iti yat| 'ādityājjāyate vṛṣṭivṛṣaratnaṃ tataḥ prajāḥ'—iti manuḥ (3 a0 76 ślo0)| yaduvā, tugraśabdena grīṣma ucyate, atiśayenāditya kiraṇavān hi grīṣmakālaḥ| 'tatra sādhuḥ (4, 4, 68)'—iti yat| tugryā| 'agnyākāśayajñavariṣṭheṣu tugraśabdaḥ'—iti vṛttikāraḥ| tatra bhave ityarthe 'tugrād ghan (4, 4, 115)'—iti ghanpratyaye prāpte vyatyayena 'bhave chandasi (4, 4, 110)'—iti yat| 'tugryā āpaḥ'—'tugryamudakam' ubhayamapi dṛśyate| 'agnerāpaḥ (tai0 u0)'—ityapāṃ kāraṇatvena agneḥ śrutatvāt, agnervaiṃ dhūmo jāyate, dhūmādabhram, abhrād vṛṣṭiḥ (mu0 u0 2, 5)—iti krameṇa vā ākāśe vṛṣṭilakṣaṇenāpāṃ vidyamānatvāt, yajñasyāpi 'agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate| ādi tyājjāyate vṛṣṭiḥ'—iti (manuḥ 3 a0 76 ślo0) pārasparyeṇa vṛṣṭihetutvāt| sarvaiśvaryaryavattayā variṣṭha indro vivakṣitaḥ, vṛṣṭipradānācca, tasmāt tatra bhava ityevo'rthaḥ sarvatra yathākathañcit vaktuṃśakyate| "āvaḥ śamaṃ vṛṣabhaṃ tugryāsu (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 5)"—"uta yastugrye sacā (ṛ0 saṃ0 6, 3, 4, 5)"—iti ca nigamau || (22) burburam| 'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)'| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti bāhulakāt kaḥ| 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'| puram| vapuṣaḥ śarīrasya pūrakaṃ pālakaṃ vā vapuḥ puraṃ sat| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) vakārākāralopena pakāradvayasya bakārādeśo visarjanīyasya rephādeśañca

70.12.9

vurburam| vurburamasminnastīti vā matvarthīyo'kāraḥ (5, 2, 127), vurburavat| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)' 'kṣi kṣaye (bhū0 pa0)'—ityasmādvā 'arttistu suhurahṛdhṛkṣikṣubhāyāvāpadiya-kṣinībhyo man (u0 1, 137) bāhulakādabhidhānalakṣaṇādvā| 'kacinnakārasyetsañjñā na bhavati'—iti uṇādivṛttiḥ| kṣīryanti nivasantyanena prāṇinaḥ, gacchantyanena panthānamiti vā, uparibhāgena kṣīyate vā| yadvā, pūrvasmād dhātudvayānmanini rūpasiddhiḥ| 'sukṣoma'—iti mādhavaḥ paṭhati, nigamadarśanānnirṇeyaḥ| 'vṛṣṭyai tvā kṣemāya tvā (ya0)'—ityatra kṣemaśabda udakanāmāpi bhavitumarhati || 'dhṛṅ dhāraṇe (bhū0 u0)'| 'hetumati ca (3, 1, 26)'—iti ṇic| dhārerṇiluk kyunpratyayaḥ| dhārayati jagat dharuṇam| "pathāṃ visarge dharuṇeṣu tasthau (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 6)"—"dhīrā icche kurdharuṇeṣvārabham (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 3)"—iti nigamau || 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'pacādyaci (3, 1, 134) ṭāp (4, 1, 4)' sarā, akārasyekāro vyatyayena (3, 1, 85)| "vṛtramāśayānaṃ sirāsu (ṛ0 saṃ0 1, 8, 26, 1)"—iti nigamaḥ| 'saraṇaśīlāsvapsu'—iti mādhavabhāṣyam| 'surā'—iti kecit paṭhanti| 'ṣuñ abhiṣave (svā0 u0) 'abhiṣavaḥ kledanam'—iti tadvṛttiḥ| 'ṣu prasave' bhvādira- dādiśca (50)| susūdhāgṛdhibhyaḥ knan (u0 2, 23)'—iti knanpratyayaḥ| sunoti kledyati bhūmimiti| prasauti anujānāti sasyādyutpattiṃ svasattayā, sūyate vā pareṣāṃ svāminā niyogāya| yadvā, 'sura aiśvarye' tudādiḥ (pa0)| surati īśvaraṃ bhavati jagat kartuṃ samartho bhavatītyarthaḥ| nigamo'nvepaṇīyaḥ || (26) ararindāni| 'rā dāne (adā0 pa0)'|

70.12.10

'ādḥ gamahanajanaḥ kikinau liṭ ca (3, 2, 171)'—iti kipra tyayaḥ| liḍvadbhāvāt dvivarvacanādiḥ| raridātā| rariryasya na vidyate tadrari, anyairadattamityarthaḥ| taddadāti 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' araridam| nakāra upajanaḥ ararindam| athavā 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 4, 113)'—iti karmaṇi kirbhavati| rari-dattam, na rari arari-adattam pṛthivyādibhiḥ, kimtat? sukham| arari dadātīti pūrvavat| udakena yadīyate sukhādikaṃ tadvānyaiḥ pṛthivyādibhiḥ dātumaśakyatvādadattamityucyate| "adhārayadararindāni sukratuḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 4, 5)"—iti nigamaḥ| atra 'adattadānamudakaiḥ' —iti mādhavanirvacanānukramaṇī || (27) dhvasanvat| 'dhvaṃsu gatau ca (bhū0 ā0)'| cakārāddhaḥpatane'pi| auṇādiko manin bhāve (u0 4, 140)| bāhulakādulopaḥ (1, 3, 1)| dhmasma dhvaṃsanaṃ meghebhyaḥ parvatādibhyo vā adhaḥpatanaṃ nimnapradeśagamanam| jalādhikartṛkaṃ vā gamanamasyāstīti matup, 'ano nuṭ ca (8, 2, 16)'—iti matupo nuḍāgamaḥ, nuṭo'siddhatvāt (8,2,1) tasya ca ghatvaṃ bhavati (8,2,6)| 'dhvasmanvat syāt dhvaṃsanavat'—iti mādhavanirvacanānukramaṇī| "saṃ tvā dhvasmanvadabhyetu pāthaḥ (ṛ0 saṃ0 5,16,2)"—iti nigamaḥ| mādhavastu 'samabhyetu tvāṃ mardiye varddhamānaṃ dhvaṃsanakriyāyuktamatra' vacanaṃ spṛhaṇīyaṃ sahasrasaṅkhyākam'—ityabhāṣayat||

70.12.11

(28) jāmi| jāmergatikarmaṇaḥ (nigha0 2,14) 'vasiva-piyaji (u0 4,121)'—ityādinā vihita iñ bāhulakād bhavati| jamati gacchati nimnaṃ pradeśaṃ, gamyate vā jalārthibhiḥ| yadvā, 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'| asmāt 'janighasibhyāmiṇ (u0 126)'—iti iṇpratyayo bāhulakānunāsikāradeśaśca dīrghaḥ (3,3,1)| jāyate'smāt pṛthivyādi, jāyate vā svakāraṇāt 'agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivīti (tai0 u0)' śruteḥ| "jāmivat"—ityanye paṭhanti| nigamadarśanānnirṇayaḥ|| (26) āyudhāni| 'yudha samprahāre (di0 ā0)'| 'ghañarthe kavidhānam (3,3,58 vā0)'—iti kaḥ| āyudhyatyanenetyāyudham| yadvā, 'igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ (3,1,135)'—iti kartari kaḥ| āyudhyate sampraharati rakṣāṃsi| jasi āyudhāni| "indre santiṣṭha janayāyudhāni (ṛ0 saṃ0 7,4,8,2)"—"jāmi bruvāṇa āyudhāni veti (ṛ0 saṃ0 7,6,4,2)"—iti ca nigamau|| (30) kṣapaḥ| 'kṣapa preraṇe (cu0 pa0)'| kathādiṣvapaṭhito'pi 'bahulametannidarśanam (cu0 ga0 sū0)'—ityasyodāharaṇatvena dhātuvṛttau paṭhyate| asuni ṇilopaḥ| kṣipayati prerayati nāśayati pipāsām| "kṣapo jinvantaḥ pṛṣatībhirṛṣṭibhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 3)"—iti nigamaḥ || (31) ahiḥ| meghanāmasu niruktam (1, 10) gacchanti nimnaṃ pradeśam, ābhimukhyena hanti tāpam, ahiṃsakaṃ vā prāṇinām| "pṛthivyā niḥśaśā ahim (ṛ0 saṃ0 1, 5, 26, 1)"—ityatra 'śaśa plutagatau (bhū0 pa0), antarṇītaṇyarthaḥ, nirgamabhūmau pātana-mucyate, ahim meghaṃ vṛtramityarthaḥ'—iti skandasvāmibhāṣyam| udakaṃ bhavitumarhati| anveṣaṇīyo nigamaḥ ||

70.12.12

(32) akṣaram| niruktaṃ vāṅnāmasu (1, 11) vyāpnoti jagat, aśyate bhujyate vā prāṇibhiḥ, anakti secayati bhūmiṃ vā, na kṣarati kṣīyate kadācidapīti vā| "tataḥ kṣaratyakṣaram (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 2)"—iti nigamaḥ || (33) srotaḥ| 'sru gatau (bhū0 pa0)'| 'srurībhyāṃ tuṭ ca (u0 4, 167)'—ityasun| sravati nimnaṃ deśam| "dhanvan srotaḥ kṛṇute gātu mūrmim (ṛ0 saṃ0 1, 7, 2, 5)"—iti nigamaḥ || (34) tṛptiḥ| 'tṛp prīṇe (di0 pa0)'| ktin| yadvā, "kticktau ca saṃjñāyām (3, 3, 174)"—iti ktic| tṛpyanti hi devatāstena tarpitāḥ, tṛpyanti tena pītena prāṇina iti vā| tathā ca śrutiḥ—"manye bhejāno amṛtasya tarhi hiraṇyavarṇā atṛpaṃ yadā ghaḥ (atha0 saṃ0 3, 13, 6)"| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (35) rasaḥ| rasatiḥ śabdārthaḥ (bhū0 pa0)| pacādyac (3, 1, 134)| rasati hi tanmeghaparvatādibhyaḥ patat| yadvā, 'rasa āsvādane (cu0 pa0 a0)'| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| rasyate āsvādyate jihvayā vihyate iti rasaḥ| yadvā, raso'pāṃ guṇaḥ, guṇaguṇinorabhedopacāreṇākhyāyate, matvarthīyasya lug vā rasavān rasaḥ| yadvā, rasatircetikarmā (3, 14), pañcācc (3, 1, 134), arcyate devatātvāt, arcyate'nena devatā iti vā| "ā tvā viśantvindavaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 6, 16, 2)"—iti nigamaḥ||

70.12.13

'udakaśca (u0 2, 36)'—ityuṇādisūtreṇa udakaśabdo nipātyate| kunpratyaye khanaterutpūrvasya dhātulopaḥ| utkhāyate tad vāyunā vibhajyamānaṃ karma, utkhanati vā bhūmiṃ svena vegena karttā| utpūrvasya vāścaterlopaḥ udakamiti, udaścatītyudakam| "udāniṣurmahīriti tasmād udakamucyate (atha0 saṃ0 3, 13, 4)"—iti, "samānametadudakam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 5)"—iti, "maṇḍūkā ighodakān (ṛ0 saṃ0 8, 8, 24, 5)"—iti, "maṇḍūkā udakādiva (ṛ0 saṃ0 8, 8, 24 5)"—iti ca nigamaḥ||

70.12.14

'prīñ tarpaṇe (ṛyā0 pa0)'| asun (u0 4, 184)| tṛpyante'nena devatāḥ| yadvā, prapūrvāt yamateḥ (bhū0 pa0) asuni ṭilopo bāhulakāt| prakarṣeṇa gacchanti prayaḥ| "āpo na dvīpaṃ dadhati prayāṃsi (ṛ0 saṃ0 2, 4, 8, 3)"—iti nigamaḥ|| (38) saraḥ| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| asun (u0 4, 184)| sarati mriyate vā saraḥ| "sākaṃ sarāṃsi triśatam (ṝ0 saṃ0 6, 6, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (39) bheṣajam| 'bhiṣaj cikitsāyām' kaṇḍvādiḥ (pa0)| ṇvidi sañjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)| bhiṣajyantyanena bheṣajam, 'annantāvasathetiha bheṣajāt'—iti nirdeśāt sādhu| "āpa iddhā u bheṣajīrāpo (ṝ0 saṃ0 8, 7, 25, 6)"—iti śrutiḥ| 'bheṣaṃ rogaṃ jayati'—iti durgaḥ| yadvā, bheṣajamasminnastīti bheṣajam| arśa āditvādac (5, 2, 127)| tathā "apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā (ṝ0 saṃ0 1, 2, 11, 5)"—iti śrutiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (40) sahaḥ| sahirabhibhavārthaḥ (di0 pa0), abhibhavate uṣṇamagniṃ vā| yadvā, saho balaṃ (nigha0 2, 6), tadasyāstīti matvarthīyasya luk (1, 4, 16 vā0)| balavat hi balam| "mahadātuṃ puruhūta kṣiyante (ṝ0 saṃ0 3, 2, 3, 3)"—iti nigamaḥ| sakāralopaśchāndasaḥ|| (41) śavaḥ| 'ṭuośvi gativṛddhyoḥ (bhū0 pa0)'| 'śveḥ samprasāraṇañca (u0 4, 188)'—ityasun| śvayati gacchati varddhate vā varṣākāle| śavatervā gatikarmaṇaḥ (nigha0 2, 14) asun| śavati gacchati śavaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| mādhavena svīye nāmanighaṇṭau 'śavaḥ'—ityetannāpāṭhi, 'śivam'—'śāpam' ityete paṭhite| dvitīyamāśastāśivāsu mātṛṣu pratīpaṃ

70.12.15

śapattyo vadanti| śivamiti sanigamaṃ dṛṣṭamapi āṣāryerapi jalaparyāyatvāt atra tatparyāyeṇa tasya pāṭhe prayojanaṃ bhandam, śāpamityetattvatyantāprasiddham prāyaḥ pūrvācāryaiḥ samāmnāye apaṭhitam| asya ca udakanāmatvenāprasiddhatvāt, śavasya ojaḥ sahaḥ ityābhyāṃ saha prasiddhapāṭhe'tra dṛṣṭatvāt, prāyo'kṣarasāmyācca lekhakaiḥ prāyeṇa śava iti likhitamiti| śapantyaneneti śāpam| 'akartari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)'—iti ghañ| haste hyudakamādāya śapanti munaya iti śrūyate || (42) yahaḥ| yātaṃ prāptaṃ pipāsitaiḥ, hutaṃ ca yajño devatātvāt| asuni yāterhayateśca dvidhātujaṃ rūpam, pṛṣodarādiḥ (6, 3, 106)| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (43) ojaḥ| 'ujja ārjave (tu0 pa0)'| 'ujjervalopaśca (u0 4, 187)'—ityasun, vāhulakādudake'pi bhavati| ujjateruktapakṣe nyagbhāvārthaśca| ujjatervā nairuktadhātorvā dvikarmaṇo'sunapratyayaḥ| ujjatyanenetyurk| nyagbhāvayati ghā svavegonānatapradeśaṃ, varddhate vā gharṣāsu balavadvā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||

70.12.16

(44) sukham| sukhāvahatvāt sukham| 'sukhaṃ kasmāt? suhitaṃ khebhyaḥ (niru0 3, 13)'—iti bhāṣye skandasvāmī| suṣṭhu hitaṃ svebhyaḥ| neyaṃ hitayogalakṣaṇā caturthī (1, 4, 44 vā0), indriyāṇāmacaitanyāt sukhādimirasambandhāt, ata iyaṃ hetau pañcamī (2, 3, 25), indriyaviṣayasannikarṣasya sukhahetutvāt upapadyate indriyāṇāṃ hetvarthakayathāśrutasambandhānupapatteśca savandhayogapadārthāntarādhyāhāraḥ| atiśayena hitaṃ puruṣasya, khebhyaḥ khahetukamityarthaḥ| hitaṃ vā puruṣe ātmadharmatvāt sukhādīnāṃ dharmādhikaraṇatvācca dharmiṇām| athavā khebhya iti caturthyeva, khaśabdena ca ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇeti sambandhisambandhāt puruṣa evocyate iti yathāśrutasambandhaḥ| tathācopaniṣat—'varṇyaḥ sa eṣa iha pradiṣṭa ānakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ'| kṣurādhāne avyavahitaṃ syādityupalakṣya prāṇānte ca prāṇānāṃ bhavatīti prāṇādiśabdaistasyohasiddhaṃ darśayati—'khāṃ punaḥ khanateḥ (niru0 3, 31)' utpūrvasya utkhanati vināśayati, kim? parakrantprāptisukham, katham? kāyasukhapravṛtteradhogamamanāt iti sukham| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.12.17

'kṣadiḥ sautraḥ'| 'kṣada sthairye' iti skandasvāmī| mādhavapakṣe kṣadiḥ śakalīkaraṇārtho hiṃsārthaśca| kṣada gatihiṃsanayoḥ'—iti subodhinīkāraḥ| gudhṛvīpacivaciyami [mani] sadikṣadibhyastraḥ (u0 4, 162)'| varṣāvyatirikteṣu ṛtuṣu sūryaraśmibhirāhūtā hyāpo megheṣu ghanībhūtāḥ pāṣāṇavat sthirā bhavanti, jalāśayaṃ prāpya vā, aśyate bhujyate vā, atipītaṃ śleṣmādi janayitvā prāṇino hinasti vā, gacchati nimnaṃ gamyate vā tadarthibhiḥ| yadvā, kṣatraśabdo balanāma| arśa ādyac (5, 2, 127)| balavaddhi jalam| dhananāma vā (nigha0 2, 10), taddhetutvāttācchabdyam| kṣatādañvavṛṣṭikratkrośāt trāyante iti vā kṣataśabdāt trāyateśca kṣatram, pṛṣodarādiḥ (6, 3, 109)| "yuvaṃ no yeṣu varuṇa kṣatram (ṛ0 saṃ0 4, 4, 2, 6)" | bṛhacca vallamannaṃ veti mādhavabhāṣyam| "uta dyāvāpṛthivī kṣatramuru (ṛ0 saṃ0 4, 8, 8, 3)"—ityatra ca kṣatraṃ dhanamiti iṣṭam| ubhayamapyudakaṃ bhavitumarhati || (45) āvayāḥ| āṅpūrvāt 'vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu (adā0 pa0)'—ityasmāt 'iṇśvāsiḥ (u0 4, 216)'—iti bāhulakādāsipratyayaḥ| upasargaśca dhātvarthānuvartakaḥ ābhimukhyārtho vā, asyate vīyate ābhimukhyena gamyate iti vā āvayāḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (47) śubham| 'śubha dīptau (bhū0 ā0)'| kvippratyayaḥ| śobhate dīpyate svena tejasā devatātvāt| dvitīyaikavacanasya prayogo yathāddṛṣṭam| "śubhaṃ pṛkṣamiṣamūrjaṃ vahanta (ṛ0 saṃ0 5, 1, 1, 4)"—"ivaṃ janāya vahathaḥ śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 4)"—"dravatpāṇī śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—iti ca nigamāḥ ||

70.12.18

(48) yāduḥ| 'yā prāpaṇe (adā0 pa0)'| 'bhṛmṛśītṛdṛcaritsaritanidhanimasjibhya uḥ (u0 1, 7)'—iti bāhulakādupratyayo duḍāgamaśca| yāti nimnaṃ pradeśaṃ yāduḥ| 'yāduḥ syādgamanakriyam'—iti mādhavaḥ| tadānīmupratyayo bāhulakāt| "dadāti mahyaṃ yādurī (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 6)" ityatraskandasvāmī—'yādurityudakanāma, ro matvarthīyaḥ'—iti || (46) bhūtam| 'bhū sattāyām (bhū0 pa0)' niṣṭhātakāraḥ kartari| pūrvameva sat bhūtam prathamadṛṣṭatvāt| 'apaeva sasṛjādau tāsu bījamavāsṛjat (1 a0 8 ślo0 )'—iti manuḥ | athavā 'bhū prāptau ( vā ā0 )'—iti dhātuḥ | prāpyaṃ pipāsitaiḥ | yadvā, pañcasu pṛthivyādiṣu mahābhūteṣvantarbhāvāt bhūtamityucyate | 'sātāntarikṣaṃ nirbhīyante asmin bhūtāni ( 2, 8 )'—iti nirukta evodāharaṇam | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (50) bhuvanam | 'bhū sattāyām ( bhū0 pa0 )' | 'bhūsudhūbhrasjibhyaśchandasi ( u0 2, 75 )'—iti kyunpratyayaḥ, uvaṅā-deśaḥ | bhavantyanena sarve padārthā iti bhuvanam | “ya imā viśvā bhuvanāni juhvat ( ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 1 )”—“imā ca viśvā bhuvanānyasya ( ṛ0 saṃ0 3, 3, 31, 4 )”—iti ca nigamau || (51) bhaviṣyat | bhavatereva | 'lṛṭ śeṣe ca (3, 3, 13)'—iti lṛṭ, 'lṛṭaḥ sadvā (3, 3, 14)', 'syatāsī laluṭoḥ (3, 1, 33)' iḍāgamaḥ (7, 2, 35)| jalaṃ hi āgāminyapi kāle vidyate, pralaye'pi jalatvasya nāśābhāvāt | nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||

70.12.19

(52) mahat | 'maha pūjāyām' bhūvādiḥ (pa0)' kathādiśca (cu0 a0) | asmāt 'varttamāne pṛṣanmahadbṛhajjagacchatṛvacca (u0 2, 78)'—iti nipātanam | mahati mahayati vā devatā manena puruṣasyeti mahat, mahyate vā devatātvāt | yadvā, mānena svagatena parimāṇena anyān svasādūnapramāṇān padārthān jahāti atikrāmati 'daśottarāṇyāvaraṇāni sapta'—ityatra viṣṇupurāṇe sarvamahattvaṃ jalatattvasyoktam | mānaśabdājjahāteśca pṛṣodarādi- tvādrūpasiddhiḥ| "mahatta ulvaṃ sthaviraṃ tadāsīt (ṝ0 saṃ0 8, 2, 10, 1)"—iti nigamaḥ| (53) āpaḥ| etaduktasamānārtham| kṛtsnaṃ tābhirhi vyāptam, āpnoteḥ saṅgrahakarmakatvāt| tathācārtharvaṇikā śrutiḥ—"āpo agre viśvamāvan (atha0 saṃ0 4, 2, 6)"—iti| yadvā, karmaṇi kvip, indreṇa āptā āpaḥ, tadāpnotīndro vā| "tadāpnodindro yo yatīstasmādāpo anu prana (atha0 saṃ0 3, 13, 2)"—iti śrutiḥ| "āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ (ṝ0 saṃ0 7, 4, 5, 1)"—iti nigamaḥ|| (54) vyoma| niruktamantarikṣanāmasu| (3) vyavati prāṇinaḥ saṃvṛṇoti bhūmimiti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (55) yaśaḥ| "aś vyāptau (svā0 ā0)"—aśa bhojane (kryā0 pa0)| "aśerdevane yuṭ ca (u0 4, 186)"—ityetasmād bāhulakādudake'pi bhavati| "aśeryuṭ ca"—ityeva śrībhojadevaḥ| aśnute vyāpnoti jagat, aśyate vā prāṇibhiḥ| "tiryag vilaśramasa ūrdhvabudhno yasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpam| atrāsata ṛṣayaḥ sapta sākaṃ ye asya gopā mahato babhūvuḥ (atha0 saṃ0 10, 26, 6)"—iti nigamaḥ||

70.12.20

(56) mahaḥ| mahadityanena samānam| atrāsunapratyayaḥ (u0 4, 184)| "mahā jinoṣi mahini (ṝ0 saṃ0 4, 4, 26, 1)"—iti nigamaḥ| "maho arṇaṃ (ṝ0 saṃ0 1, 1, 6, 3—niru0 11, 27)"—ityatra "maha udakanāma"—iti skandasvāmī| "mahobhyaḥ svāhā"—iti ca|| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'sartternum ca (u0 4, 23)'—itīkanpratyayaḥ| adhikṛtaṃ kintvantu bāhulakāv bhavati, guṇaḥ, dhācati sarṇīkam| "salilāya tvā sarṇīkāya tvā satīkāya tvā"—iti nigamaḥ|| svṛ śabdopatāpayoḥ (bhū0 pa0)' svaratirgatyarthaḥ (nigha0 2, 14), arcātikarmā ca (nigha0 3, 14)| 'alīkādayaśca (u0 4, 25)'—itīkanpratyayānteṣu draṣṭavyaḥ, nipātanā ttugāgamaḥ| śabdaṃ karoti, gacchati, pūjyante'nena devatāḥ, pūjyate vā svayaṃ devatā'tvāt iti svṛtīkam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| "satīkam"—iti kecit paṭhanti| 'ṣadalṛ viśaraṇagatyavasādaneṣu (bhū0 tu0 pa0)'—pūrvavadvīkan (u0 4, 25), dakārasya takāraḥ| gacchati avasīdati kuḍyāni aneneti vā| "satīkāya tvā"—iti pūrvamukto nigamaḥ| atra saśabde'vagrahakaraṇaṃ padakāraṇā- mabhiprāyasya vaicitryāt|| pūrvavat sarvam, dakārasya takāro'pi nipātanāt| yadvā, satī śobhanā asau, sāmarthyānmādhyamikā vāk, sā īnā īśvarā asya tata satīnam, 'sajjñāpūraṇyośca (ī, 3, 38)'—iti puṃvadbhāvaniṣedhaḥ| "atho satīna kaḍḍutaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 14, 1)"—iti nigamaḥ| "satīna satvāhavyo bhareṣu (ṛ0 saṃ0 1, 6, 8, 1)"—iti ca||

70.12.21

'gāhu viloḍane (bhū0 ā0)'| 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yucpratyayaḥ, bahulavacanādbusvatvam| avagāhyate prāṇibhiḥ gahanam| "ambhaḥ kimāsīd gahanaṃ gabhīram (ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 1)"—iti nigamaḥ| atrāmbhaḥ gabhīramityete niruktam yojanīye || (61) gabhīram| gamerdhātoḥ 'gabhīragambhīrau (u0 4, 24)'—iti nugāgamaḥ īranpratyayo makāralopaśca nipātyate| yajñeṣvāhūtaṃ vasatīvaryyādirūpeṇa| "parṣi dīne gabhīra ām̐ (ṛ0 saṃ0 6, 4, 53, 1)"—"na taṃ hanti svato gabhīrāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 4)"—iti ca nigamau || (62) gambharam| 'kṛdarādyaśca (u0 5, 42)'—ityarapratyayānteṣu draṣṭavyaḥ| nipātanād gameran bhaḍāgamaśca| 'pūrvacadarthaḥ| yadvā, 'graha upādāne (kryā0 u0)' pūrvacadran, 'hṛgrahorbhaśchandasi' (si0 kau0 vai0 3 a0)| raiphasya makāro bāhulakāt sa cākārāt paraḥ| gṛhyate vasatīvaryyāditvena| "gambhareṣu pratiṣṭhām (ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 4)"—iti nigamaḥ || (63) īm| avyayamidam| "ci yadvām̐ ajathanācarī yathā (ṛ0 saṃ0 4, 3, 14, 4)"—iti nigamaḥ| bahuṣu pāṭheṣu "kam"—iti dṛśyate, tallipibhramataḥ| ataḥ īmityeva paṭhitavyam ||

70.12.22

(64) annam| 'ana prāṇane (adā0 pa0)'| 'kṛvṛjasidrupa-nyabhisvapibhyo nit (u0 3, 6)'—iti napratyayaḥ| anyate prāṇyate prajābhiḥ, na hi kadācidapi jalena vinā jīvanti prāṇinaḥ| "asya śoṣādayo doṣā bhavanti yadalābhataḥ| na hi toyād vinā tṛptiḥ svasthasyāpyāturasya ca"—iti vāgbhaṭaḥ| attervā niṣṭhātakāraḥ, annāda iti nirdeśāt jagdhyādeśābhāvaḥ, adyate sma| atrahetutvādvā annamityucyate| "hiraṇyadā dadatyannamasmai (ṛ0 saṃ0 2, 7, 23, 5)"—iti nigamaḥ || (dṛ5) haviḥ| 'hu dānādanayoḥ (ju0 pa0)'| 'arciśucihusubhicchadicchardibhya isiḥ (u0 2, 101)'—iti isipratyayaḥ| dīyate pipāsitebhyaḥ, ādīyate vā janairupabhogāya| athavā hūyate devatoddeśena, prakṣipyate vaiśvānare haviridaṃ juhomītyādimantraiḥ| "haviṣājāro apāṃ pipartti (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)"—"viśvakarman haviṣā vāvṛdhānaḥ (ṛ0 saṃ 8, 3, 16, 6)"—iti ca nigamaḥ || (dṛ6) sadma| (dṛ7) sadanam| 'badalu viśaraṇagatyavasādaneṣu (bhū0 tu0 pa0)'| pūrvatra, 'manin (u0 4, 140)'—iti maninpratyayaḥ| uttaratra, 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc| viśīryate śilādiṣu pātāt, viśīryante'nena kuḍyādaya iti vā, gacchati vāgacchati nimnaṃ, gamyate vā prāṇibhiḥ, avasādayati pipāsāyuktaṃ vā| 'havirheviṣmo mahi sadma daivyam (ṛ0 saṃ0 7, 3, 8, 5)'—iti nigamaḥ || (dṛ8) ṛtam || (dṛ9) yoniḥ| 'yu miśraṇe (adā0 pa0)'| 'vahiśriyudruglāhātvarimyo niḥ (u0 4, 51)'—iti nipratyayaḥ| yutaṃ mitaṃ sampṛktaṃ sarvapadārthaiḥ| yadvā, vetervakārasya ukāraḥ, sa ca īkārātparaḥ yaṇādeśaḥ, sa eva pratyayaḥ| paśviītaṃ hi jalaṃ vāyunā

70.12.23

tīreṇa ghā| yadvā, yoniḥ kāraṇamasya| 'vṛṣṭeranna' tataḥ prajāḥ (manuḥ 3, 76)'—iti hi smṛtiḥ| "carat priyasya yoniṣu priyaḥ san (ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 5)"—"tvacaṃ pṛśntyuparasya yonau (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 3)"—iti ca nigamau || (70) ṛtasya yoniḥ| yajñasya yoniḥ, nahyudakena vinā kaścidapi yajñaḥ kartuṃ śakyate, ṛtasya āgāmino varṣajalasya yonirvā, —ādityo bhaumaṃ rasaṃ raśminādatte punarvarṣākāle varṣati, tathā —'sahasraguṇamutsraṣṭumādatte hi rasaṃ raviḥ'—ityuktam| 'asya yonirbhavati'—iti mādhavaḥ| "ṛtasya yoni mā sadaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 13, 4)"—"ṛtasya yonāgarbhe sujātam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 6, 2)"—iti nigamau || (72) satyam| satsubhavam 'bhavecchandasi (4, 4, 110)'—iti yat| yadvā, satsu sādhuḥ 'tatra sādhuḥ (4, 4, 68)'—iti yat| sato'rhamiti vā 'chandasi ca (5, 1, 67)'—iti yaḥ| "vidyudasi vidyāmayāḍyānabhṛtātsatyamupaiti"—"ṛtāt satyamupāgāt"—iti ca nigamau || (72) nīram| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)'| sphāyitañci-ghañciśaki (u0 2, 12)'—ityādinā ranpratyayaḥ| nayati prāpayati śuddhiṃ nīyate vā puruṣeṇa svābhimatakāryasampādanāya| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (73) rayiḥ| 'rīṅ gatau| 'aca iḥ (u0 4, 134)'—iti ipratyayaḥ, guṇaḥ| rīyate gacchati rayiḥ| yadvā, rāteḥ (adā0 pa0 ) ipratyaye vāhulakāt yugāgamo dhātorhasvaśca | dīyate pipāsitebhyaḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'asa bhuvi (adā0 pa0)'| laṭaḥ śatari 'śnasorallopaḥ (6, 4, 111)' sat | sarvadā vidyamānaṃ pralaye'pi nāśābhāvāt 'sadasi bhūyāḥ'—iti nigamaḥ ||

70.12.24

'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 kyā0 pa0)'| niṣṭhātakāraḥ | 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)', 'hali ca (8, 2, 77)', 'radābhyām (8, 2, 42)'—iti niṣṭhānatvam, 'raṣābhyāṃ no ṇaḥ (8, 4, 1)'—iti ṇatvam, pūrṇam | rakṣitaṃ setvādinā, tadarthibhiḥ pūritaṃ vā kaṭāhādiṣu | yadvā, 'pūrī āpyāyane, divādiṅgurādiśca | 'ghādāntaśāntapūrṇadasta (7, 2, 27 )'—ityādinā nipātitam upabhogakṣīṇaṃ āpyāyitam | "pūrṇaṃ pūrṇena sicyate (atha0 saṃ0 10, 8, 26 )"—iti nigamaḥ || 'sṛ gatau (u0 pa0)'| sarvanighṛṣvariṣvalaṣvaśivapaṭvapraheṣvo atantre (u0 1, 151)'—iti nipātitam| atantre akartarītyarthaḥ| srṛtamanena | yadvā, vāhulakāt kartari bhavati, sarvam| ubhayatrāpi pacādyac (3, 1, 134)| hinasti pipāsāmuṣṇaṃ vā| 'sarvamasi sarvaṃ me bhūyāḥ'—iti nigamaḥ || 'kṣi kṣaye (bhū0 pa0)'| bhāve niṣṭhātakāraḥ | kṣitaṃ kṣayaḥ, sa yasya na vidyate, tadakṣitam| sarvadā sarvairupabhujyamānamapi svamahattayā uparyupari varṣaṇāduvā kṣayarahitamityarthaḥ | kṣiyaḥ 'niṣṭhāyāmaṇyadarthe | vākkośadainyayoḥ (6, 4, 60—61)'

70.12.25

iti vihito dīrghaḥ, atra ca bhāvo vyadarthaḥ tasmāt sa na bhavati, dīrghābhāvāt 'kṣiyo'dīrghāt (8, 2, 46)'—iti niṣṭhānatvamapi na bhavati| "utsamakṣitaṃ vyacanti (atha0 saṃ0 4, 27, 2)"— "samānamarthamakṣitam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 18, 5)"—"akṣitamatyai juhomi svāhā"—iti ca nigamāḥ || (78) varhiḥ| nigamo'nveṣyaḥ| vṛhernalopaśca (u0 2, 102)' —ityādinā pūrvavat sādhyam || (79) nāma| namateḥ (bhū0 pa0), 'manin (u0 4, 140)' —iti maninapratyaye dhātormalopo dīrghaśca nipātyate| namyate puruṣairdevatātvāt| ṇijante vā nipātanam| namayati nadītīranikaṭavartino vetasādīn| athavā 'ama gatyādiṣu' bhvādiḥ 'ama roge' curādiḥ, nampūrvaḥ, asmādvipātanaṃ pūrvavat| na amanti gacchantyanena| na hi snānapānopayogijale vidyamāne prāṇino'nyatra gacchanti| tathāhi—śrotriyasajalanadīprabhṛtiṣu vidyamāneṣveva vāso vidhatte iti smṛtiḥ| na āmayatyanena rogī na bhavatyanenetyarthaḥ| 'āpo amīvacātanīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 25, 6)' —iti śrutiḥ| "nāmāni yahvo adhi yeṣu vardhante (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 1)"—"dadhānā nāma yajñiyaṃ yam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 4)" —iti ca nigamau || (80) sarpiḥ| sṛpū gatau (bhū0 pa0)'| 'arciśucihyusṛpicchadicchardibhya isiḥ (u0 2, 101)'—iti isipratyayaḥ| sarpati dravadravyatvāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'āplṛ vyāptau (svā0 u0)'| 'āpaḥ karmākhyāyāṃ hrasvo nuṭ ca vā (u0 4, 202)'—ityasunapratyayo bāhulakāt jale'pi bhavati, apaḥ| āpa ityanena samānārtham| "vahīnāṃ garbho apasāmupasthāt (ṛ0 saṃ0 1, 7, 1, 4)"—"jāmīnāmagnirapasi svasṛṇām (ṛ0 saṃ0 2, 8, 14, 1)"—iti ca nigamau ||

70.12.26

'pūñ pavane (kyā0 u0)'| 'puvaḥ sañjñāyām (3, 2, 185)'—iti karaṇe itrapratyayaḥ| punātyanenātmānaṃ jñātaḥ| athavā 'karttari carṣidevatayoḥ (3, 2, 186)'—ityapāṃ devatātvāt karttari itrapratyayaḥ| punāti pāpakṛtaḥ| tathāca manuḥ—'jñānaṃ tapo'gnirāhāro mṛnmanovāryupāñjanam| vāyuḥ karmārkakakālau ca śuddheḥ karttṛṇi dehinām (5 a0 105 ślo0)'—iti| "śatapavitrāḥ svadhayā madantīḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 14, 3)"—iti nigamaḥ || nañpūrvāt mriyaterghātoḥ 'tanimṛṅbhyāṃ kica (u0, 3, 85)'—iti tanapratyayaḥ| na mriyante hi prāṇino'nena pītena| athavā'tyantasvādurasatatvādamṛtamityucyate, tathā 'amṛto hyāpaḥ'—iti śrutiḥ| "yatrā suparṇā amṛtasya bhāgam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—iti nigamaḥ || 'tri indhī dīptau (ru0 ā0)'| asmāt 'undericcādeḥ (u0 1, 12)'—iti vidhīyamāna upratyayo vāhulakādra bhavati, dhakārasya dakāraśca| indhe dīpyate svena tejasā devatātvāt| yadvā, 'undī kledane (ru0 pa0)'| 'undericcādeḥ (u0 1, 12)'—ityupratyayaḥ| ādididiśaśca upari bhūmiminduḥ| yadvā, 'idi paramaiśvarye (dhā0 pa0)'| asmād-pratyayaḥ| parameśvaraṃ hi jalaṃ devatātvāt, prāṇināṃ prāṇanasya jīvanasya ca tadāyattatvācca| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| hiraṇyanāmasu vyākhyātam| gacchati nimnaṃ pradeśaṃ, gamyate vā tadarthibhiḥ, vardhante vā varṣāsu| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.12.27

supūrvādarterantarbhāvitaṇyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vic, guṇaḥ 'svarādinipātamavyayam (1, 1, 37)', supo luk, rephasya visarjanīyaḥ| anā-vṛṣṭyādijanitaṃ kleśaṃ suṣṭhu śobhanaṃ gamayati nāśayati, svaḥ| yadvā, kevalādeva svārthe ṇic 'apiśabdaḥ sarvopādhivyabhicārārthaḥ'—ityukteriṣṭārthasiddhiḥ| araṇaṃ gamanaṃ doṣarahitatvena śobhanaṃ yasya, suṣṭhu gacchati nimnaṃ pradeśamiti vā, suṣṭhu prāṇibhirgamyate iti vā, svaḥ| akārāntamapyasti| supūrvādramateśca cāḍḍulakād bhavati| "āviḥ svaḥ kṛṇute gūhate vusaṃ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)"—"sva 1ḥ siṣāsannathiro gaviṣṭhiṣu (ṛ0 saṃ0 7, 3, 1, 2)"—iti ca rephāntasya nigamau| "āśu svāsu vaṃsagaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 2, 3)"—ityakārāntasya| samāmnāyapāṭhaḥ ubhayatra samānaḥ||

70.12.28

'sṛja visarge (tu0 pa0)'| karmaṇi ghañ| sṛjyate meghairvisṛjyata iti sargaḥ, jasi sargāḥ| yadvā, sargo vegaḥ, ‘arśaādibhyo'c (5, 2, 127)’| vegavanti hi jalāni| “saṃgargāso ghatāṃiva (ṛ0 saṃ0 7, 7, 11, 4)”—iti nigamaḥ|| (88) śamvaram| sampūrvād vṛṇoteḥ ‘prahavṛdvṛniśviṃgamaśca (3, 3, 58)’—ityap| saṃvriyate meghaiḥ| yadvā, pacādyac (2, 1, 134), vṛṇoti hi bhūmi saṃvaram| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) śamvaram| yadvā, śambo vajraḥ nirukto meghanāmasu (10)| tadvānapīndraḥ śambaḥ, matvarthīyasya luk| ‘rā dāne (adā pa0)’ śambenendreṇa dīyate śamvaraḥ| ‘ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)’—ityasyopalakṣaṇārthatvāt kaḥ| yadvā, śamca tadvaraśca śamvaraḥ| śamanaṃ ca rogāṇāmutkṛṣṭaśca sarvapadārtheṣu ityarthaḥ| ‘śamvaraṃ samvaraṃ jalam’—iti mādhavaḥ| “atithigvāya śamvaraṃ girerugro avābharat (ṛ0 saṃ0 2, 1, 16, 2)”—iti nigamaḥ|| (86) amvam| āṅpūrvāt bhavateḥ kaḥ ityeṣa bāhulakād bhavati, upasargāhrasvatvañca| ‘chandsyubhayathā (haiṃ, 4, 86)’—iti supi bhūsudhiyorghidhīyamāno yaṇādeśo vyatyayena kapratyaye'pi bhavati| ā samantād bhavati vidyate amvam| ‘amvamā bhavati’—iti mādhavaḥ| “sanemyamvaṃ maruto junanti (ṛ0 saṃ0 2, 4, 8, 3)”—iti nigamaḥ|| (60) vapuḥ| ‘ṭuvapa vījatantusantāne (bhū0 u0)’| ‘arttipūvapiyajitanidhanitapibhyo nit (u0 2, 110)’—ityusi-pratyayaḥ| upte'nena vījam, vījavapane hi jalaṃ sādhakatamaṃ

70.12.29

bhavati| "cariṣva 1 virvapuṣāmidvaikam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 7, 4)" —iti nigamaḥ || (61) ambu| antarikṣanāmno'svaraśabdasya nirvacane vistareṇoktam| (3) nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (62) toyam| tavatervṛddhikarmaṇaḥ (niru0 6, 25) 'ambyādyaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayo nipātito draṣṭavyaḥ| varddhate varṣāsu| 'tudati toyam'—iti kṣīrasvāmī| tudateḥ pūrvavat yatpratyaye nipātanād dakāralopo guṇaḥ| yadvā, tudiḥ sautra āvaraṇārthaḥ| "toyena jīvadbhyaḥ sasarja bhūmyām"—iti nigamaḥ || (63) tūyam| pūrvavannipātanāddūrpāsaddhiḥ| ukārasya dīrghaḥ (6, 3, 133)| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (64) kṛpīṭam| 'kṛpū sāmarthye (bhū0 ā0)'| 'kṛtṛkṛpibhyaḥ kīṭan (u0 4, 180)'—iti kīṭanpratyayaḥ| 'kṛpo ro laḥ (8, 2, 18)'—ityatra, kāśikāvṛttiḥ—'kṛpaṇakṛpīṭa-karpūrādayo'pi kṛpereva draṣṭavyāḥ'| 'uṇādayo bahulam (3, 31)'—iti ca kṛpereva bāhulakāllatvābhāvaḥ| bhāṣyetu—'kṛpaṇādīnāṃ pratiṣedho vaktavyaḥ (8, 2, 18 bhā0)'—iti latvābhāvaḥ| kalpate tāpanivāraṇāya| "yatrā kṛpīṭamanu tadvahanti (ṛ0 saṃ0 7, 7, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (65) śukram| 'śuca dīptau (nigha0 1, 17)'| asmāt 'ṛjrendrāgravajravipra (u0 2, 27)'—ityādinā kakārāntā- deśo rapratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| śocate śukraḥ| yadvā, śocaterjvalatikarmaṇaḥ (nigha0 1, 17) sampadāditvāt (3, 3, 95 vā0) kip| śuci, tadyasya, ro matvarthīyaḥ| dīta ityarthaḥ| śukraṃ tejaḥśabdo vā, retaḥparyāyatvāt 'devānāṃ vai reto varṣam'— iti śruteḥ udakanāmatvamapi voḍhavyam| "śukrāsu te śukramāyunām" —iti nigamaḥ||

70.12.30

(66) tejaḥ| 'tejṛ pālane' bhvādiḥ parasmaipadī| asun (u0 4, 184)| tejayati pālayati prāṇinaḥ pipāsādijanakāraṇāt| yadvā, 'tija niśāne (bhū0 ā0)' asun| agnijatvādapāṃ kāryakāraṇayorabhedopacārāt teja ityuktiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (67) svadhā| svaśabda upapade 'ḍu dhāñ dānadhāraṇayoḥ (ju0 u0)'—ityasmāt 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| svamānmānaṃ sarvāntaryāmiṇaṃ bhagavantaṃ nārāyaṇaṃ dhārayati 'āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ| ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ| (manuḥ 1 a0 10 ślo0)'—iti| svaṃ dhanaṃ dadātīti vā, śāstrotpattihetutvāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (68) vāri| ūrṇoteḥ iṇpratyayaḥ| vāryate tat sencādibhiḥ puruṣaiḥ| vājasaneye sautrāmaṇopraiṣī—"devaṃ barhirvāritinām (ya0 vā0 saṃ0 21, 57)"—iti nigamaḥ| atra bhāṣyakṛdvavaṭaḥ—'vāritīnāmudakavatīnāṃ vāriprabhavānāṃ vā oṣadhīnāṃ samandhine adhvare stīrṇam'—ityādi|| 'jala ghātane (bhū0 pa0)' 'ghātanaṃ toyam' —iti vṛttiḥ| jalati śītaṃ bhavati| yadvā, jāyata iti jaḥ| 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍo nirupapadādapi janerbhavati| jaḥ jātaiḥ prāṇibhiḥ lāyate ādīyate iti jalam| 'lā ādāne (adā0 pa0)'| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || jaiḥ jātaiḥ laṣyate vāñchyate (bhū0 u0) iti jalāṣam| jaśabdaupapade laṣe: karmaṇi ghañ| 'jalāṣaṃ jalaṣitaṃ jātaiḥ'—iti mādhavaḥ| yadvā, jalāṣamiti sukhanāma, sukhahetutvādapāṃ taddhetau tācchabdyam| "rudraṃ jalāṣabheṣajam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 25, 4)"—iti nigamaḥ| 'jalāṣamudakanāma vā'—iti mādhavo'bhāṣayat ||

70.12.31

'idi paramaiśvarye (bhū0 pa0)' idiravāntum| 'inde: kamiṃlopaśca (u0 4, 152)'—iti kamipratyayaḥ| devatvādapāṃ paramaiśvaryaṃ vidyate| 'iṇo damug'—iti śrībhojadevaḥ, īyate nimnaṃ pradeśaṃ gacchate vā| yadvā, indheḥ kamin bāhulakānlopo dhakārasya dakāraśca| indhe dīpyateidam| "svasāro yā idaṃ yayuḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 25, 5)"—"tā jihvayā sadamedaṃ sumedhāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 10, 3)"—"rūpāmimāno akṛṇodidantaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 2, 16, 3)"—iti ca nigamāḥ ||

Linked texts (1)