Nighantu 70.12.16
Nighaṇṭunirvacana 70.12.16
- Language
- Sanskrit
70.12.16
(44) sukham| sukhāvahatvāt sukham| 'sukhaṃ kasmāt? suhitaṃ khebhyaḥ (niru0 3, 13)'—iti bhāṣye skandasvāmī| suṣṭhu hitaṃ svebhyaḥ| neyaṃ hitayogalakṣaṇā caturthī (1, 4, 44 vā0), indriyāṇāmacaitanyāt sukhādimirasambandhāt, ata iyaṃ hetau pañcamī (2, 3, 25), indriyaviṣayasannikarṣasya sukhahetutvāt upapadyate indriyāṇāṃ hetvarthakayathāśrutasambandhānupapatteśca savandhayogapadārthāntarādhyāhāraḥ| atiśayena hitaṃ puruṣasya, khebhyaḥ khahetukamityarthaḥ| hitaṃ vā puruṣe ātmadharmatvāt sukhādīnāṃ dharmādhikaraṇatvācca dharmiṇām| athavā khebhya iti caturthyeva, khaśabdena ca ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇeti sambandhisambandhāt puruṣa evocyate iti yathāśrutasambandhaḥ| tathācopaniṣat—'varṇyaḥ sa eṣa iha pradiṣṭa ānakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ'| kṣurādhāne avyavahitaṃ syādityupalakṣya prāṇānte ca prāṇānāṃ bhavatīti prāṇādiśabdaistasyohasiddhaṃ darśayati—'khāṃ punaḥ khanateḥ (niru0 3, 31)' utpūrvasya utkhanati vināśayati, kim? parakrantprāptisukham, katham? kāyasukhapravṛtteradhogamamanāt iti sukham| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||