Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.17

Nighaṇṭunirvacana 70.12.17

Language
Sanskrit

70.12.17

'kṣadiḥ sautraḥ'| 'kṣada sthairye' iti skandasvāmī| mādhavapakṣe kṣadiḥ śakalīkaraṇārtho hiṃsārthaśca| kṣada gatihiṃsanayoḥ'—iti subodhinīkāraḥ| gudhṛvīpacivaciyami [mani] sadikṣadibhyastraḥ (u0 4, 162)'| varṣāvyatirikteṣu ṛtuṣu sūryaraśmibhirāhūtā hyāpo megheṣu ghanībhūtāḥ pāṣāṇavat sthirā bhavanti, jalāśayaṃ prāpya vā, aśyate bhujyate vā, atipītaṃ śleṣmādi janayitvā prāṇino hinasti vā, gacchati nimnaṃ gamyate vā tadarthibhiḥ| yadvā, kṣatraśabdo balanāma| arśa ādyac (5, 2, 127)| balavaddhi jalam| dhananāma vā (nigha0 2, 10), taddhetutvāttācchabdyam| kṣatādañvavṛṣṭikratkrośāt trāyante iti vā kṣataśabdāt trāyateśca kṣatram, pṛṣodarādiḥ (6, 3, 109)| "yuvaṃ no yeṣu varuṇa kṣatram (ṛ0 saṃ0 4, 4, 2, 6)" | bṛhacca vallamannaṃ veti mādhavabhāṣyam| "uta dyāvāpṛthivī kṣatramuru (ṛ0 saṃ0 4, 8, 8, 3)"—ityatra ca kṣatraṃ dhanamiti iṣṭam| ubhayamapyudakaṃ bhavitumarhati || (45) āvayāḥ| āṅpūrvāt 'vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu (adā0 pa0)'—ityasmāt 'iṇśvāsiḥ (u0 4, 216)'—iti bāhulakādāsipratyayaḥ| upasargaśca dhātvarthānuvartakaḥ ābhimukhyārtho vā, asyate vīyate ābhimukhyena gamyate iti vā āvayāḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (47) śubham| 'śubha dīptau (bhū0 ā0)'| kvippratyayaḥ| śobhate dīpyate svena tejasā devatātvāt| dvitīyaikavacanasya prayogo yathāddṛṣṭam| "śubhaṃ pṛkṣamiṣamūrjaṃ vahanta (ṛ0 saṃ0 5, 1, 1, 4)"—"ivaṃ janāya vahathaḥ śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 4)"—"dravatpāṇī śubhaspatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—iti ca nigamāḥ ||