Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.28

Nighaṇṭunirvacana 70.12.28

Language
Sanskrit

70.12.28

'sṛja visarge (tu0 pa0)'| karmaṇi ghañ| sṛjyate meghairvisṛjyata iti sargaḥ, jasi sargāḥ| yadvā, sargo vegaḥ, ‘arśaādibhyo'c (5, 2, 127)’| vegavanti hi jalāni| “saṃgargāso ghatāṃiva (ṛ0 saṃ0 7, 7, 11, 4)”—iti nigamaḥ|| (88) śamvaram| sampūrvād vṛṇoteḥ ‘prahavṛdvṛniśviṃgamaśca (3, 3, 58)’—ityap| saṃvriyate meghaiḥ| yadvā, pacādyac (2, 1, 134), vṛṇoti hi bhūmi saṃvaram| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) śamvaram| yadvā, śambo vajraḥ nirukto meghanāmasu (10)| tadvānapīndraḥ śambaḥ, matvarthīyasya luk| ‘rā dāne (adā pa0)’ śambenendreṇa dīyate śamvaraḥ| ‘ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)’—ityasyopalakṣaṇārthatvāt kaḥ| yadvā, śamca tadvaraśca śamvaraḥ| śamanaṃ ca rogāṇāmutkṛṣṭaśca sarvapadārtheṣu ityarthaḥ| ‘śamvaraṃ samvaraṃ jalam’—iti mādhavaḥ| “atithigvāya śamvaraṃ girerugro avābharat (ṛ0 saṃ0 2, 1, 16, 2)”—iti nigamaḥ|| (86) amvam| āṅpūrvāt bhavateḥ kaḥ ityeṣa bāhulakād bhavati, upasargāhrasvatvañca| ‘chandsyubhayathā (haiṃ, 4, 86)’—iti supi bhūsudhiyorghidhīyamāno yaṇādeśo vyatyayena kapratyaye'pi bhavati| ā samantād bhavati vidyate amvam| ‘amvamā bhavati’—iti mādhavaḥ| “sanemyamvaṃ maruto junanti (ṛ0 saṃ0 2, 4, 8, 3)”—iti nigamaḥ|| (60) vapuḥ| ‘ṭuvapa vījatantusantāne (bhū0 u0)’| ‘arttipūvapiyajitanidhanitapibhyo nit (u0 2, 110)’—ityusi-pratyayaḥ| upte'nena vījam, vījavapane hi jalaṃ sādhakatamaṃ