Nighantu 70.12.29
Nighaṇṭunirvacana 70.12.29
- Language
- Sanskrit
70.12.29
bhavati| "cariṣva 1 virvapuṣāmidvaikam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 7, 4)" —iti nigamaḥ || (61) ambu| antarikṣanāmno'svaraśabdasya nirvacane vistareṇoktam| (3) nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (62) toyam| tavatervṛddhikarmaṇaḥ (niru0 6, 25) 'ambyādyaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayo nipātito draṣṭavyaḥ| varddhate varṣāsu| 'tudati toyam'—iti kṣīrasvāmī| tudateḥ pūrvavat yatpratyaye nipātanād dakāralopo guṇaḥ| yadvā, tudiḥ sautra āvaraṇārthaḥ| "toyena jīvadbhyaḥ sasarja bhūmyām"—iti nigamaḥ || (63) tūyam| pūrvavannipātanāddūrpāsaddhiḥ| ukārasya dīrghaḥ (6, 3, 133)| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (64) kṛpīṭam| 'kṛpū sāmarthye (bhū0 ā0)'| 'kṛtṛkṛpibhyaḥ kīṭan (u0 4, 180)'—iti kīṭanpratyayaḥ| 'kṛpo ro laḥ (8, 2, 18)'—ityatra, kāśikāvṛttiḥ—'kṛpaṇakṛpīṭa-karpūrādayo'pi kṛpereva draṣṭavyāḥ'| 'uṇādayo bahulam (3, 31)'—iti ca kṛpereva bāhulakāllatvābhāvaḥ| bhāṣyetu—'kṛpaṇādīnāṃ pratiṣedho vaktavyaḥ (8, 2, 18 bhā0)'—iti latvābhāvaḥ| kalpate tāpanivāraṇāya| "yatrā kṛpīṭamanu tadvahanti (ṛ0 saṃ0 7, 7, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (65) śukram| 'śuca dīptau (nigha0 1, 17)'| asmāt 'ṛjrendrāgravajravipra (u0 2, 27)'—ityādinā kakārāntā- deśo rapratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| śocate śukraḥ| yadvā, śocaterjvalatikarmaṇaḥ (nigha0 1, 17) sampadāditvāt (3, 3, 95 vā0) kip| śuci, tadyasya, ro matvarthīyaḥ| dīta ityarthaḥ| śukraṃ tejaḥśabdo vā, retaḥparyāyatvāt 'devānāṃ vai reto varṣam'— iti śruteḥ udakanāmatvamapi voḍhavyam| "śukrāsu te śukramāyunām" —iti nigamaḥ||