Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.13.1

Nighaṇṭunirvacana 70.13.1

Language
Sanskrit

70.13.1

(1) avanayaḥ| pṛthvīnāmastu vyākhyātaḥ| (1) avanti jagat svodakena, avyante prāṇibhistīrādinirmāṇena| "āsiñcantī- svanayaḥ samudram (ṛ0 saṃ0 4, 4, 31, 1)"—"gā na kṣāmā avanīsmucat (ṛ0 saṃ0 1, 4, 26, 5)"—iti ca nigamau| nigameṣu bahuvacanāntatvena prāyaśaḥ śravaṇāt sarvatra bahuvacanāntatvam|| (2) yahvayaḥ| 'yā prāpaṇe (adā0 pa0)'| 'śevayahvajihvāśrīvāptvāmīvā (u0 1, 152)'—iti nipātanāt apratyayo dhātorhrasvatvaṃ hugāgamaśca| bāhulakādāpaḥ sthāne ṅīp pippalyāditvād draṣṭavyam| yāti tāṃstān pradeśān prāpyante vā prāṇibhiḥ| yadvā, 'yahvaḥ'—iti mahannāma (nigha0 3, 3), pūrvavat ṅīp| yahvayaḥ mahatyo nadyaḥ| dvidhātujaṃ vā idaṃ nāma,—yāterhṛṃgaḥ, pṛṣodarādiḥ (6, 3, 106)| yātāśca prāṇibhiḥ hṛtāśca yajñopviṃtyarthaḥ| "svayamatkaiḥ paridīyanti yahvīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 24, 4)"— "avarddhayantasubhagaṃ sapta yahvīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 13, 4)"—iti ca nigamau || keṣucit kośeṣu "yajyāḥ"—itīdaṃ nāma dṛṣṭam| 'yu miśraṇe (adāṃ0 pa0)' pṛthagbhāvo'pyasyārthaḥ—iti naigamakāṇḍe 'viyute (niru0 4, 25)' ityasya nirvacane skandasvāminā pratipāditaḥ| 'yu miśraṇe'—iti, ayaṃ paṭhyate, prayujyate ca—'janayatyai tvā saṃyaumi'—iti, tathāpi pṛthagbhāve'pi varttate| na cāyaṃ verupasargasyārthaḥ, kevalasyāpi darśanāt—'yutaṃ dhanamasya' 'yutaṃ bhojana masya' 'yuto'yam'—iti pṛthagbhūta iti gamyate'—iti| asmāt 'āsuyuvapirapilapitrapicamaśca (3, 1, 126)'—iti pyati prāpte 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti 'aco yat (3, 1, 67)'