Nighantu 70.13.10
Nighaṇṭunirvacana 70.13.10
- Language
- Sanskrit
70.13.10
(30) sarasvatyaḥ| sara ityudakanāmni niruktam (12, 38), tadvatyaḥ sarasvatyaḥ|| (31) tarasvatyaḥ| tṛ plavanataraṇayoḥ (bhū0 pa0)'| amun (u0 4, 184)| tarantyanenāpadamiti taro balaṃ, tadvatyaḥ || (32) harasvatyaḥ| 'hṛñ haraṇe (bhū0 u0)'| amun (u0 4, 184)| 'udakaṃ hara ucyate'—iti niruktam (4, 10)' taddhi bahavo haranti, sarvaṃ hiyate vā prāṇibhirupabhogāya, tadvatyaḥ || (33) rodhasvatyaḥ| rodhasā tīreṇa, tadvatyaḥ| 'citrā rodha-svatīranu (ṛ0 saṃ0 1, 3, 17, 1)' iti nigamaḥ || (34) bhāsvatyaḥ| 'bhā dīptau (adā0 pa0)'| amun (u0 4, 184)| bhā dīptiḥ, tadvatyaḥ, dīptimatyo hi nadyaḥ || (35) ajirāḥ| 'aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| 'aji-raśiśiraśithilasthirasphirasthavirakhadirāḥ (u0 1, 53)'—iti kiracpratyayo vībhāvābhāvaśca nipātyate| ajanti gacchanti kṣipyante prerdhyante āśu nāva iti| yadvā, 'ajiram'—iti kṣipranāma (nigha0 2, 15), ajirāḥ śīghragāḥ || (36) mātaraḥ| 'māṅ māne (adā0 ā0)'| tṛntṛcau, 'śaṃsikṣadādibhyaḥ sañjñāyāṃ tṛntṛcau (u0 2, 80)'—iti vacanāt| 'na ṣaṭsvasṛādibhyaḥ (4, 1, 10)'—iti ṅīp-pratiṣedhaḥ| nirmīyate prajāpatinā, mānti āśu āpa iti vā, mātṛvallokasya rakṣikā iti vā, nadīmātṛka iti hi deśasya vyapadeśaḥ| 'jajñānaṃ saptamātaraḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 4, 4)'—'dvitīyamā saptaśicācu mātṛṣu (ṛ0 saṃ0 2, 2, 8, 2)'—iti ca nigamau ||