Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.2.1

Nighaṇṭunirvacana 70.2.1

Language
Sanskrit

70.2.1

(1) hema | 'hi gatau vṛddhau ca (svā0 pa0)' asmāddhātoḥ 'nāman-soman-vyoman-heman-roman-loman-vyoman-viśvarman pāpman (u0 4, 150 )'—iti maninnantaṃ nipātyate | hinoti gacchati anena sukhaṃ puruṣaḥ, gamyate vā tadarthibhiḥ, gacchati vā svayaṃ kaṭakādirūpāṃ vikratim, hinoti vāṇijyādinā pratidinaṃ vardhate | 'tāmrādyupari lepanād vardhate'—iti subodhinī | athavā hitamāpadi nihitaṃ vā bhūmyādau dadhāterhirādeśo nipātanāt | hema | "asya preṣā hemanā pūyamānaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 67, 1)"—"abhvo na sve dama ā hemyāvān (ṛ0 saṃ0 4, 2, 8)"—iti ca nigamau | hemyāvān—hiraṇmayakakṣyayā yuktaḥ || (2) candram | 'cadi āhlādane dīptau ca (bhū0 pa0)' asmāt 'sphāyi-tañci-vañci-śaki-kṣipi-kṣudi (u0 2, 12)'—ityādinā rak | candayati, āhlādayati tadvat dīpyate vā svayaṃ taijasatvāt | yadvā, ṇijantāccaderbāhulakāt ṇilopaḥ, dīpayati dhārayitṝn—dīpyate'nena dhārayiteti vā | kāntyartho vā cadiḥ, 'candraḥ candateḥ kāntikarmaṇaḥ (niru0 11, 5)'—ityukteḥ | kāmyate sarvaiḥ iti candram| "ye vadhvaścandraṃ vahantu (ṛ0 saṃ0 10,85,31)" —"dakṣiṇā candramuta yaddhiraṇyam (ṛ0 saṃ0 10, 107, 7)" —iti ca nigamau || (3) rukmam| 'ruca dīptau (bhū0 ā0)' 'yuji-ruci-tijāṃ kutrca (u0 1, 143)'—iti makpratyayaḥ kutvaṃ ca| rocate tad-tiśayena dīpyate tena taditi ca rukmam| "ā rukmairāyudhā naraḥ (ṛ0 saṃ0 5, 52, 6)"—"eṣa ruvimabhirīyate (ṛ0 saṃ0 6, 15, 5)"—iti ca nigamau ||