Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.2

Nighaṇṭunirvacana 70.2

Language
Sanskrit

70.2.1

(1) hema | 'hi gatau vṛddhau ca (svā0 pa0)' asmāddhātoḥ 'nāman-soman-vyoman-heman-roman-loman-vyoman-viśvarman pāpman (u0 4, 150 )'—iti maninnantaṃ nipātyate | hinoti gacchati anena sukhaṃ puruṣaḥ, gamyate vā tadarthibhiḥ, gacchati vā svayaṃ kaṭakādirūpāṃ vikratim, hinoti vāṇijyādinā pratidinaṃ vardhate | 'tāmrādyupari lepanād vardhate'—iti subodhinī | athavā hitamāpadi nihitaṃ vā bhūmyādau dadhāterhirādeśo nipātanāt | hema | "asya preṣā hemanā pūyamānaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 67, 1)"—"abhvo na sve dama ā hemyāvān (ṛ0 saṃ0 4, 2, 8)"—iti ca nigamau | hemyāvān—hiraṇmayakakṣyayā yuktaḥ || (2) candram | 'cadi āhlādane dīptau ca (bhū0 pa0)' asmāt 'sphāyi-tañci-vañci-śaki-kṣipi-kṣudi (u0 2, 12)'—ityādinā rak | candayati, āhlādayati tadvat dīpyate vā svayaṃ taijasatvāt | yadvā, ṇijantāccaderbāhulakāt ṇilopaḥ, dīpayati dhārayitṝn—dīpyate'nena dhārayiteti vā | kāntyartho vā cadiḥ, 'candraḥ candateḥ kāntikarmaṇaḥ (niru0 11, 5)'—ityukteḥ | kāmyate sarvaiḥ iti candram| "ye vadhvaścandraṃ vahantu (ṛ0 saṃ0 10,85,31)" —"dakṣiṇā candramuta yaddhiraṇyam (ṛ0 saṃ0 10, 107, 7)" —iti ca nigamau || (3) rukmam| 'ruca dīptau (bhū0 ā0)' 'yuji-ruci-tijāṃ kutrca (u0 1, 143)'—iti makpratyayaḥ kutvaṃ ca| rocate tad-tiśayena dīpyate tena taditi ca rukmam| "ā rukmairāyudhā naraḥ (ṛ0 saṃ0 5, 52, 6)"—"eṣa ruvimabhirīyate (ṛ0 saṃ0 6, 15, 5)"—iti ca nigamau ||

70.2.2

(4) ayaḥ| 'iṇ gatau (adā0 pa0)'| ayun (u0 4, 184)| prati gacchāti aṃgulīyakādirūpeṇa śarīram, ṛkthakraya-saṃvibhāgā-dinā vā| puruṣātpuṃruṣāntaraṃ gacchatyanena dharmadānādineti vā| "ayaḥ śīrṣā madre raghuḥ (ṛ0 saṃ0 8,101,3)"—iti nigamaḥ || (5) hiraṇyam| 'hṛñ haraṇe (bhū0 u0)' asmāt 'haryateḥ kanyan hir ca (u0 5, 45)'—iti vidhīyamānaḥ kanyan-pratyayo hirādeśaśca bāhulakād bhavataḥ| tathāca anyaścityadhikṛtya 'hṛña icca'-iti bhojasūtram| hiyate janāūrnamiti vā saṃvyavahārārtham, dravyasvabhāvatvāt naikatrāvasthāyitvaṃ tasya| athavā dvidhātujaṃ rūpam,—hinoteḥ ramateśca dhātudvayāt samuditāt kanyanapratyayo bāhulakādūpasiddhiśca, hitaśca tat āpadi durbhikṣādau, ramayati ca sarvadā sarvamiti| athavā haryateḥ prepsākarmaṇaḥ (niru0 2, 10);— haryateḥ kanyan hiraśca hiyateryathāprāptaṃ rūpam| sarvaihi tat sarvathā prāptumiṣyate| 'haryati svaprabhayā dīpyate'—iti subodhinīkāraḥ| "hiraṇyarūpaḥ sa hiraṇyasandṛg (ṝ0 saṃ0 2, 35, 10)"—iti nigamaḥ || (6) peśaḥ| 'piśa gatau (cu0 pa0)'| akṣun| aya ityanena samānārtham| "trivandhureṇa trivṛtā supeśasā (ṝ0 saṃ0 1, 47, 2)"—iti nigamaḥ| "hiraṇyayena rathena (ṝ0 saṃ0 8, 5, 35)"—hiraṇyayī vāṃ raśmiḥ (ṝ0 saṃ0 8, 5, 24)"—ityādau aśvinorathasya hiraṇyakeśyuvateḥ peśo'tra hiraṇyam| bṛhadāraṇyake—'tadyathā peśaskārī peśasomātrā apādāyānyaṃ navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute (4 4, 4)'—iti| yathā| vājasaneyake "sarasvatī manasā peśalam (16, 83)"—ityatra 'peśa iti hiraṇyanāma rūpanāma| vā, ityubhayathā vyākhyātam ||

70.2.3

(7) kṛśanam| 'kṛśa tanūkaraṇe (di0 pa0)'| 'kṛ-pṛ-vṛji-mandi-ni-dhāñbhyaḥ kyuḥ (u0 2, 76)'—iti vidhīyamānaḥ kyurvāhulakād bhavati| kṛśyati tanūkaroti yam| atra mādhavastu-'kṛśirdīptyarthaḥ| kṛśyati svaprabhayā dīpyate, api vā karśayati saṃkṛṣṭaṃ, kṛśameva vā bhavati saṃsthānato rajatāt'—iti| "smaddiṣṭayaḥ kṛśānino nireke (ṛ0 saṃ0 7, 18, 23)"—"abhi śyāvaṃ na kṛśanebhiraśvam (ṛ0 saṃ0 10, 68, 11)"—"abhivṛtaṃ kṛśanairviśvarūpam (ṛ0 saṃ0 1, 35, 4)"—iti nigamāḥ || (8) loham| 'luha katthanādau (bhū0 pa0)'| ghañ (3, 3, 21)| katthate ślāghate'nenātmā,—trivargasādhanatvāt puruṣaiḥ samprārthyate vā| 'lūño haḥ'—iti tu śrībhojadevaḥ| lunāti chinatti pāpasambandhaṃ pātre dīyamānam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'kanī dīptikāntigatiṣu (bhū0 pa0)'| 'vṛṣādibhyaḥ saṃjñāyām (u0 5, 36)'—iti vun-pratyayo dhātvartheṣvapi| rukmādivadartho'nusandheyaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| atra subodhinī—'kaci dīptibandhanayoḥ (bhū0 ā0)'| kacyate varṇena dīpyate badhyate kuṇḍalādirūpeṇeti| 'yuc bahulam (3, 3, 130)'—iti yucpratyayaḥ| dīrgho'tra bāhulakāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.2.4

'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (ju0 u0)'| manin (3, 2, 75)| bhriyate dhāryate, aṅgulyādibhirdhāryante āpadarthamiti vā, poṣayatyanena kuṭumbamiti vā| haratervā (bhū0 u0) manini 'humrahobharmaśchandasi (si0 kau0 vai0 3a0)'—iti bhakāraḥ| hiraṇyena harati—dhātujena samānārtham| "suvīrābhistirate vājabharmabhiḥ (ṛ0 saṃ0, 8, 16, 30)"—"ariṣṭabharmannāgahi (ṛ0 saṃ0 8, 18, 4)"—iti ca nigamau| 'vājabharmabhiḥ', 'ariṣṭabharman'—ityatra mādhavastu—'bhartavyaṃ bharma'—iti vyākhyat, tadā nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| nañpūrvāt mriyateḥ (tu0 ā0) 'tanimṛṅbhyāṃ kicca (u0 3, 85)'—tanapratyaye rūpam| na mriyante'nena durbhikṣādau, nāsti mṛtaṃ maraṇamasyeti vā,—na hi hiraṇyasya yasyāṃ kasyāścidavasthāyāmātmanāśo vidyate| 'agneḥ prajātaṃ pari yaddhiraṇyamamṛtaṃ dadhre adhi martyeṣu (atha0 saṃ0 16, 26, 1)'— iti khailiko mantraḥ| na mriyate pātre agnipādidena mriyamāṇena vā āyuṣkartṛtvāt| 'āyurvai hiraṇyam'—iti śrutiḥ| tathā ca khailiko mantraḥ—'yo bibharti dākṣāyaṇa oṃ hiraṇya oṃ sa deveṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ sa manuṣyeṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ (ya0 vā0 saṃ0 34, 51)'—iti| 'matrā cakkāṇo amṛtāni cidhvā (ṝ0 saṃ0 1, 72, 1)'—'śukraṃ tvā śukreṇa krīṇāmi candraṃ candreṇāmṛtamamṛtena (ya0 vā0 saṃ0 4, 26)'—iti nigamau|

70.2.5

mitamamitaṃ vā rocate, mitamamitaṃ ca rocayati, māteḥ pūrvārddhaṃ, rautervottarārddham, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) sādhuḥ| hiraṇyaṃ hi agnyādi-tejasvi-padārthebhyo mitaṃ bhogādibhyo'mitaṃ rocate, arthibhyo dīyamānaṃ lokadvaye'pi kīrtiṃ kārayati| tathā ca subhāṣitaślokaḥ—'śṛṇu pāṇe! tvayi nyastaṃ kiyatkāṇādi kaṅkaṇam| idamevārthihastasthaṃ rāvayati ca rocate'| yadvā, mṛṅo rutiḥ,—mriyaterdhātoḥ (tu0 ā0) rutipratyaye rūpam| mriyante'nena puruṣā iti marut,—etadarthaṃ hi caurādibhiḥ puruṣāḥ hanyante| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'ḍu dāñ dāne (ju0 u0)'| 'amicimi-midi-śaṃsibhyaḥ kraḥ (u0 4, 156)'—iti vidhīyamānaḥ kro bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati| 'do dadughoḥ (7, 4, 46)'—iti dadabhāvaḥ| dīyate pātre datram| 'indra! yatte māhinaṃ datramastyaḥ (ṝ0 sa0 3, 36, 6)'—iti nigamaḥ || (15) jātarūpam| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'| niṣṭhātakāraḥ| "janasanakhanām (6, 4, 42)"—ityātvam| jātaḥ| "ruca dīptau (bhū0 ā0)| 'svapra-śilpa-śappa-vāppa-rūpa-parpatapāḥ (u0 3, 26)'—iyi pratyayānto nipātitaḥ, nipātanāddukārasya dīrghaścakāralopaśca| rocate rūpam| anāhāryatayā jātaṃ rūpamasya jātarūpam| tathāca rāmāyaṇe skandotpattau—'iha haimavate bhāge garbho'yaṃ sanniveśyatām'—ityataḥ 'parinikṣipyamāne garbhe tu tejobhirabhirañjitam| sarvaṃ parvatasaṅghaṃ sauvarṇamabhavadvanam| jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava! suvarṇaṃ puruṣavyāghra! hutāśanasamaprabham'—iti (u0 kā0)| jātaṃ rūpaṃ saundaryamanena dhārayitṛṇāmiti vā jātarūpam| "jātarūpamayena ca pavitreṇāntardhāyāsyanniścati (ai0 brā0 8, 18)"—iti nigamaḥ ||

70.2.6

iti pañcadaśa hiraṇyanāmāni| 'aviṅ śabde (bhū0 ā0)'| 'kudādyaśca (u0 5, 42)'—iti aracpratyayānto nipātyate| ambante'smin śabdāyante meghāḥ, ambate śabdāyate vā svayaṃ cāyu-meghādisaṃsargāt,—ākāśaguṇo hi śabdaḥ| athavā artterdhātoḥ 'arjidruśikamyamipasivādhāmbjipaśitukdhukṛdīrghahakāraśca (u0 1, 26)'—iti amatervidhīyamāna upratyayo vugāgamaśca bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, tasmin, guṇe, ra-paratve ca rephasya makāraśca, ambu| amatereva vā tenaiva sūtreṇa upratyayo vugāgamaśca| ubhayatrāpi gacchati deśādeśāntaraṃ gamyate vā prāṇibhirityambu jalam| taddadāti ityambaro meghaḥ| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)', pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) ukārasyākāraḥ| tadvadākāśamapyambaram| 'lugakārekārephāśca vaktavyāḥ (4, 4, 128 vā0 2)'—iti matvarthīyasya luk| tadvaiva vā varṣāsu prāṇibhya udakaṃ dadātīti ambaram| athavā ambuśabde upapade rājaterdhātoḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti dṛśigrahaṇāt ḍaḥ, apiśābdasya sarvopādhivyabhicārārthatvādarthasiddhiḥ| athavā ambuvadrājate svasthastimitasārāmbuvadavabhāsate| kalpitopamānaścaitat, tadyathā 'puñjīkṛtamiva dhvāntaṃ megho bhāti mataṅgajaḥ| saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥ khaṇḍamivojjhitam||' paramārthataḥ svarūpamavakāśaḥ| athavā ambumat bhavati ro matvarthīyaḥ, pūrvavadukārasyākāraḥ; antarikṣaṃ hi varṣodakena tadvat| "yatrāsatyā parāvati yadvāstho adhyambare (ṛ0 saṃ0 8, 8, 14)"—iti nigamaḥ||

70.2.7

'yamu uparame (bhū0 pa0)'—ityasmāt auṇādike kipi 'gamaḥ kvau (da0, 4, 40)'—'gamādīnāmiti vaktavyam (da0, 4, 40 vā0)'—ityukteranunāsikalopaḥ| 'hasvasyapiti kṛti tuk (da0, 1, 71)'| vigataṃ yamanamuparamaṇamasmāditi viyat,—antarikṣaṃ hi sarvatra vyāptatvāt na kutracit uparatam| 'viyacchati na viramati'—iti kṣīrasvāmī| yadvā, vidhūrvāt 'yatī prayatne (bhū0 ā0)'—ityasmāt kip| vividhaṃ yatante'smin prāṇinaḥ,—ākāśe hi sarvaṃ vyāpriyante| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.2.8

vipūrvādvatervyāptyarthatvāt (bhū0 pa0) auṇādike 'sarvadhātubhyo manin (u0 4, 144)'—iti sūtreṇa maninapratyaye 'jvaratvarastryavyavimavāmupadhāyāśca (da0, 4, 20)'—ityuṭhi guṇaḥ| vyavati vyāpnoti sarvaṃ jagat| yadvā, avatirgatyarthaḥ (bhū0 pa0) bhāve manin (u0 1, 136),—om, aghanaṃ gamanaṃ vividhamasmin vidyate| yadvā, rakṣaṇārthaḥ (bhū0 ā0),—viśeṣeṇāvati prāṇino'vakāśapradānena| uṇādau tu 'nāman-sīman-vyoman (u0 4, 150 )'—ityādinā 'vyeñsaṃvaraṇe (bhū0 u0)'—ityasmānmanini utvaṃ nipātyate| dīyate tadvāyunā vyoma| tathāca niruktam—'yonirantarikṣaṃ mahānavayavaḥ parivīto vāyunā (11, 40 )'—iti| idaṃ nirvacanametatpadakāryayoḥ śākalyātreyayoranabhimataṃ vītyasminnacagṛhītatvāt| "sahasrākṣarā parame vyoman (ṝ0 saṃ0 1, 164, 41 )"—"satyamāśiraṃ pūrvye vyomani (ṝ0 saṃ0 6, 70, 1 )"—iti ca nigamau|| (4) 'vṛhiḥ| bṛhi bṛṃhau (bhū0 pa0)' 'bṛṃhernalopaśca (u0 2, 102)'—iti isi pratyayaḥ| 'bṛṃhati varddhate'nena prāṇijātam',—sarve hi prāṇina ākāśe varddhante, parivṛḍhaṃ vā tvayaṃ vibhutvāt| 'yasya tridhātvavṛtaṃ barhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 102, 24)'—iti nigama || (5) dhanva| 'ivi rivi dhavi gatyarthāḥ (bhū0 pa0)'| idittvānnum (7, 1, 58)| 'kaninyuvṛṣitakṣirājighnanvidya pratidivaḥ (u0 1, 154),—iti kanin| dhanvanti gacchanti asmādāpaḥ| yadvā, 'dhandhānye (di0 ā0)', anekārthatvādarthanārthaḥ| kanip| dhanyate arthyate'vikāśapradānāya, devatātvāt svaṃ svamabhīṣṭaṃ vā| 'yaḥ parasyāḥ parāvatastirodhanvātirocate (ṛ0 saṃ0 10, 187, 2)'—iti nigamaḥ ||

70.2.9

(6) antarikṣam| 'antarikṣaṃ kasmāt? (niru0 2, 10)'—ityādi bhāṣyasya skandasvāmigrantho yathādṛṣṭaṃ likhyate—'antarā madhye sarvabhūtānāṃ kṣāntaṃ śāntaṃ niḥkriyaṃ vā śāntamavyūhaṃ viṣkambhasthānātmakatvāt| antarā ime rodasyau kṣiyatīti vā| antareme kṣoṇyāviti vā| evamanekavikalpamuttaraparam| pūrvaśarīreṣvantarakṣayamiti vā, antaḥśabdāt pūrvapadamakṣaya-śabdāduttarapadaṃ vināśiṣvapi avināśītyarthaḥ'—iti| sarvatra pṛṣodarāditvāt (6, 3, 109) sādhu| 'na yasya dyāvāpṛthivī na dhanva nāntarikṣam (ṛ0 saṃ0 10, 86, 6)'—iti nigamaḥ || (7) ākāśam| āṅ pūrvāt 'kāśṛdīptau (di0 ā0)'— ityasmāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| ā samantāt kāśante dīpyante sūryādayo'tra| yadvā nañ-pūrvāt kāśeḥ pacādyac (3, 1, 134), nañchāndasaḥ (6, 3, 136) dīrghaḥ| na kāśate, pṛthivyādivat apratyakṣatvāt| tathā ca śrutiḥ—"tisro mahīruparāstasthuratyā guhā dve nihite darśekā (ṛ0 saṃ0 3, 56, 2)"—iti| 'tasmānnāntarikṣaṃ paśyati'—iti ca "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ (tai0 u0 2, 1)"—iti nigamaḥ|| (8) āpaḥ| 'āplṛ vyāptau (bhū0 pa0)'| 'āpnoterhasvaśca (u0 2, 55)'—iti kvippratyayaḥ upadhāhrasvaśca| jasi 'aptṛntṛcsvasṛ (6, 4, 11)'—ityādinā dīrghaḥ| vyāpnoti hyantarikṣaṃ sarvaṃ jagat, āpyate vā prāṇibhiḥ| apaśabdasya nityaṃ bahuvacanāntatvāt bahuvacanāntasya pāṭhaḥ| | "tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasram (ṛ0 saṃ0 10, 45)"—iti nigamaḥ||

70.2.10

(6) pṛthivī| 'pratha prakhyāne (bhū0 ā0)'| 'pratheḥ ṣivan samprasāraṇaṃ ca (u0 1, pā0)'| 'piḍagaurādibhyaśca (4, 1, 41)'—iti ṅīp| prathate pṛthivī| "yaḥ pārthivasya kṣamyasya rājā (ṛ0 saṃ0 2, 14, 11)"—"sa dādhāra pṛthivīṃ yāmutemām (ṛ0 saṃ0 10, 121, 1)"—iti ca nigamau|| (10) bhūḥ| bhavateḥ (bhū0 pa0) kip| bhavatyasmādvṛṣṭyādiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.2.11

(11) svayambhūḥ| svayaṃ bhavati na kenacit bhūyate, keṣāñcit vādināṃ pakṣe nityaṃ hyākāśam| svayamiti catyukārāntaṃ keṣucit| tadā 'mṛgayvāditvāt (u0 1, 36)' kuḥ| nigamastvādarśanāt ubhayamapi likhitam, nigamadarśanādvirṇayaḥ kāryaḥ|| (12) adhvā| 'adॱ sakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'addhyai sa (u0 4, 112)'—iti vanip dhakāraścāntādeśaḥ| adanaṃ svasti-gacchatāṃ pakṣyādīnāṃ ciṣamasthānābhāvāt| yadvā, adhigatyarthaḥ kaściddhātuḥ, bāhulakāt pūrveṇa vanip, gacchantyasmin devādaya ityadhvā| 'adhergatikriyāt'—iti mādhavaḥ| yadvā, adhvā mārgo'smin vidyate matvarthīyasya luk—santi hyākāśe meghapathādayaḥ| 'aterdhaśca'—iti bhojasūtram| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'| satataṃ gacchantyatra sūryādaya ityadhvā| "bhūmā rejante adhvani pravikte (ṝ0 saṃ0 6, 50, 5)"—"amamane adhvani vṛjine pathi (ṝ0 saṃ0 6, 47, 13)"—iti nigamau|| (13) puṣkaram| 'puṣa puṣṭau (svā0pa0)'| 'puṣaḥ kit (u0 4, 4)'—iti karanapratyayaḥ| puṣiratrāntarṇītaṇyarthaḥ, poṣayati bhūtāni avakāśapradānena udakadānādyupakāreṇa ca| 'puṣkaṃ vāri rāti puṣkaram'—iti kṣīrasvāmī| puṣerantarṇītaṇyarthāt 'sūmabhṛ-śuṣiyudhibhyaḥ kit'—iti vihitaḥ karanapratyayo bāhulakād bhavati| 'hṛdrukṣupṛvīcīpuṣimuṣimūṅśūbhyaḥ kit'—iti karuḥ śrīmojadevaḥ| poṣayati bhūtānīti| puṣkopapadadrāteḥ 'āto-'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yadvā, vapurityudaṃkanāma (nigha0 1, 11)|| tatkartuṃ śīlamasyeti 'kṛño hetutācchīlyānulomyeṣu (3,2,20)' —iti ṭaḥ, capuṣkaraṃ sad vakāralopena puṣkaram, pṛṣodarādiḥ| "viśve devāḥ puṣkare tvādadanta (ṛ0 saṃ0 7, 33, 11)"—iti nigamaḥ ||

70.2.12

sahaśabdapūrvāt 'gṛ nigaraṇe (tu0 pa0)'—ityasmāt 'ṛdorap (3, 3, 57)', sahasya sabhāvaḥ (daṃ, 3, 78)| saha girantyasmin sthitā ādityaraśmayo bhaumarasamiti sagaraḥ| saha udgirantyasmin sthitā meghā varṣodakamiti vā| yadvā, gīryate abhyavahriyate vidyate iti garaḥ udakam, tena saha varttate iti sagaraḥ| tathāca—'raśmayaśca devā garagiraḥ'—ityatra gṛ (rā)-hadevaḥ 'garamudakaṃ giranti garagiraḥ'—iti bhāṣyaṃ kṛtavān| yadvā, 'gṛ śabde (kyā0 pvā0 pa0)'—ityādi| gīryate iti garaḥ śabdaḥ pūrvavat, gareṇa śabdena saha varttate iti sagaraḥ;— ākāśo hi svaguṇena śabdena sahaiva sarvadā varttate| "apaḥ prerayaṃ sagarasya budhnāt (ṛ0 saṃ0 10, 86, 4)"—iti nigamaḥ || samudravanti saṅgatā ūrdhvaṃ dravanti gacchantyasādāpo raśmibhirākṛṣyamāṇā ādityamaṇḍalam| samutpūrvāt dravatergatyarthāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti apādāne ḍapratyaye ṭilope ca rūpam| yadvā, saṃhatā abhidravantyenamāpo bhaumarasalakṣaṇā vāyunā preryamāṇāḥ ādityamaṇḍalādvā varṣākāle raśmibhiḥ pravarttamānāḥ| atra udityeṣa upasargo'bhītyarthe varttate, karmaṇi ḍapratyaya iti viśeṣaḥ| sammodante'smin bhūtāni

70.2.13

antarikṣacārītīti vā| sampūrvāt 'muda harṣe (sū0 ā0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—ityādinā adhikaraṇe rakpratyaye, samo malope ca rūpam| yadvā, 'sam'—ityekībhāve, udakāt ucchand, ro matvarthīyaḥ| ekībhūtamudakamasmin cidyate varṣāḥstīti udakaśabdasyodabhāvaśchāndasaḥ| yadvā, sampūrvāt 'undī kledane (ru0 pa0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)' —ityādinā karttari rakpratyaye kiravāñcalope ca samudraḥ| samunatti varṣeṇa bhuvanaṃ samudraḥ| 'ekaḥ suparṇaḥ sa samudramā viveśa (ṛ0 saṃ0 8, 6, 164, 4)'—iti nigamaḥ|| (166) adhvaram| adhvā vyākhyātaḥ (48 pṛ0)| adhvānaṃ mārgaṃ rāti dadāti (adā0 pa0) svasmin gacchatāṃ pakṣyādīnām| yadvā, adhvā mārgo vidyate'smin meghādīnām| ro matvarthīyaḥ| yadvā dhvaratirhiṃsākarmā (nigha0 2, 16), tatpratiṣedhaḥ| adhcarttavyaṃ na hiṃsyamityarthaḥ| nañpūrvāt dhvarate: 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (2, 3, 118)'—iti dhaḥ| "śiśū krīlantau pari yāto adhvaram (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 3)"—iti nigamaḥ| 'adhvaraṃ yajñam'—iti skandasvāmī vyākhyāti, tadā nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| iti ṣoḍaśāntarikṣanāmāni | 1) 'hiraṇyakeśo hiraṇyamayam kanyan hiraśca'—ityādinā| 'vṛñvaraṇe (svā0 u0)'| 'ṛjrendrāgravajra (u0 2, 27)'—ityādinā ranpratyayānto nipātitaḥ| vṛṇoti viyate vā'sāviti varṇaḥ śvetādiḥ| hiraṇyaḥ kānta iṣṭo varṇo yāsāṃ tāḥ| yadvā, hitā gharmādau ramaṇīyā prahlādajanayiuyaḥ, vārikāśca tāpāderbhūmyā vā iti| "hiraṇyavarṇāḥ pariyanti yahvīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 23, 4)"—iti nigamaḥ||

Linked texts (1)