Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.2.2

Nighaṇṭunirvacana 70.2.2

Language
Sanskrit

70.2.2

(4) ayaḥ| 'iṇ gatau (adā0 pa0)'| ayun (u0 4, 184)| prati gacchāti aṃgulīyakādirūpeṇa śarīram, ṛkthakraya-saṃvibhāgā-dinā vā| puruṣātpuṃruṣāntaraṃ gacchatyanena dharmadānādineti vā| "ayaḥ śīrṣā madre raghuḥ (ṛ0 saṃ0 8,101,3)"—iti nigamaḥ || (5) hiraṇyam| 'hṛñ haraṇe (bhū0 u0)' asmāt 'haryateḥ kanyan hir ca (u0 5, 45)'—iti vidhīyamānaḥ kanyan-pratyayo hirādeśaśca bāhulakād bhavataḥ| tathāca anyaścityadhikṛtya 'hṛña icca'-iti bhojasūtram| hiyate janāūrnamiti vā saṃvyavahārārtham, dravyasvabhāvatvāt naikatrāvasthāyitvaṃ tasya| athavā dvidhātujaṃ rūpam,—hinoteḥ ramateśca dhātudvayāt samuditāt kanyanapratyayo bāhulakādūpasiddhiśca, hitaśca tat āpadi durbhikṣādau, ramayati ca sarvadā sarvamiti| athavā haryateḥ prepsākarmaṇaḥ (niru0 2, 10);— haryateḥ kanyan hiraśca hiyateryathāprāptaṃ rūpam| sarvaihi tat sarvathā prāptumiṣyate| 'haryati svaprabhayā dīpyate'—iti subodhinīkāraḥ| "hiraṇyarūpaḥ sa hiraṇyasandṛg (ṝ0 saṃ0 2, 35, 10)"—iti nigamaḥ || (6) peśaḥ| 'piśa gatau (cu0 pa0)'| akṣun| aya ityanena samānārtham| "trivandhureṇa trivṛtā supeśasā (ṝ0 saṃ0 1, 47, 2)"—iti nigamaḥ| "hiraṇyayena rathena (ṝ0 saṃ0 8, 5, 35)"—hiraṇyayī vāṃ raśmiḥ (ṝ0 saṃ0 8, 5, 24)"—ityādau aśvinorathasya hiraṇyakeśyuvateḥ peśo'tra hiraṇyam| bṛhadāraṇyake—'tadyathā peśaskārī peśasomātrā apādāyānyaṃ navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute (4 4, 4)'—iti| yathā| vājasaneyake "sarasvatī manasā peśalam (16, 83)"—ityatra 'peśa iti hiraṇyanāma rūpanāma| vā, ityubhayathā vyākhyātam ||

Linked texts (1)