Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.2.11

Nighaṇṭunirvacana 70.2.11

Language
Sanskrit

70.2.11

(11) svayambhūḥ| svayaṃ bhavati na kenacit bhūyate, keṣāñcit vādināṃ pakṣe nityaṃ hyākāśam| svayamiti catyukārāntaṃ keṣucit| tadā 'mṛgayvāditvāt (u0 1, 36)' kuḥ| nigamastvādarśanāt ubhayamapi likhitam, nigamadarśanādvirṇayaḥ kāryaḥ|| (12) adhvā| 'adॱ sakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'addhyai sa (u0 4, 112)'—iti vanip dhakāraścāntādeśaḥ| adanaṃ svasti-gacchatāṃ pakṣyādīnāṃ ciṣamasthānābhāvāt| yadvā, adhigatyarthaḥ kaściddhātuḥ, bāhulakāt pūrveṇa vanip, gacchantyasmin devādaya ityadhvā| 'adhergatikriyāt'—iti mādhavaḥ| yadvā, adhvā mārgo'smin vidyate matvarthīyasya luk—santi hyākāśe meghapathādayaḥ| 'aterdhaśca'—iti bhojasūtram| 'ata sātatyagamane (bhū0 pa0)'| satataṃ gacchantyatra sūryādaya ityadhvā| "bhūmā rejante adhvani pravikte (ṝ0 saṃ0 6, 50, 5)"—"amamane adhvani vṛjine pathi (ṝ0 saṃ0 6, 47, 13)"—iti nigamau|| (13) puṣkaram| 'puṣa puṣṭau (svā0pa0)'| 'puṣaḥ kit (u0 4, 4)'—iti karanapratyayaḥ| puṣiratrāntarṇītaṇyarthaḥ, poṣayati bhūtāni avakāśapradānena udakadānādyupakāreṇa ca| 'puṣkaṃ vāri rāti puṣkaram'—iti kṣīrasvāmī| puṣerantarṇītaṇyarthāt 'sūmabhṛ-śuṣiyudhibhyaḥ kit'—iti vihitaḥ karanapratyayo bāhulakād bhavati| 'hṛdrukṣupṛvīcīpuṣimuṣimūṅśūbhyaḥ kit'—iti karuḥ śrīmojadevaḥ| poṣayati bhūtānīti| puṣkopapadadrāteḥ 'āto-'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yadvā, vapurityudaṃkanāma (nigha0 1, 11)|| tatkartuṃ śīlamasyeti 'kṛño hetutācchīlyānulomyeṣu (3,2,20)' —iti ṭaḥ, capuṣkaraṃ sad vakāralopena puṣkaram, pṛṣodarādiḥ| "viśve devāḥ puṣkare tvādadanta (ṛ0 saṃ0 7, 33, 11)"—iti nigamaḥ ||

Linked texts (1)