Nighantu 70.2.13

70.2.13

antarikṣacārītīti vā| sampūrvāt 'muda harṣe (sū0 ā0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—ityādinā adhikaraṇe rakpratyaye, samo malope ca rūpam| yadvā, 'sam'—ityekībhāve, udakāt ucchand, ro matvarthīyaḥ| ekībhūtamudakamasmin cidyate varṣāḥstīti udakaśabdasyodabhāvaśchāndasaḥ| yadvā, sampūrvāt 'undī kledane (ru0 pa0)'—ityasmāt 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)' —ityādinā karttari rakpratyaye kiravāñcalope ca samudraḥ| samunatti varṣeṇa bhuvanaṃ samudraḥ| 'ekaḥ suparṇaḥ sa samudramā viveśa (ṛ0 saṃ0 8, 6, 164, 4)'—iti nigamaḥ|| (166) adhvaram| adhvā vyākhyātaḥ (48 pṛ0)| adhvānaṃ mārgaṃ rāti dadāti (adā0 pa0) svasmin gacchatāṃ pakṣyādīnām| yadvā, adhvā mārgo vidyate'smin meghādīnām| ro matvarthīyaḥ| yadvā dhvaratirhiṃsākarmā (nigha0 2, 16), tatpratiṣedhaḥ| adhcarttavyaṃ na hiṃsyamityarthaḥ| nañpūrvāt dhvarate: 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (2, 3, 118)'—iti dhaḥ| "śiśū krīlantau pari yāto adhvaram (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 3)"—iti nigamaḥ| 'adhvaraṃ yajñam'—iti skandasvāmī vyākhyāti, tadā nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| iti ṣoḍaśāntarikṣanāmāni | 1) 'hiraṇyakeśo hiraṇyamayam kanyan hiraśca'—ityādinā| 'vṛñvaraṇe (svā0 u0)'| 'ṛjrendrāgravajra (u0 2, 27)'—ityādinā ranpratyayānto nipātitaḥ| vṛṇoti viyate vā'sāviti varṇaḥ śvetādiḥ| hiraṇyaḥ kānta iṣṭo varṇo yāsāṃ tāḥ| yadvā, hitā gharmādau ramaṇīyā prahlādajanayiuyaḥ, vārikāśca tāpāderbhūmyā vā iti| "hiraṇyavarṇāḥ pariyanti yahvīḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 23, 4)"—iti nigamaḥ||