Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.2.8

Nighaṇṭunirvacana 70.2.8

Language
Sanskrit

70.2.8

vipūrvādvatervyāptyarthatvāt (bhū0 pa0) auṇādike 'sarvadhātubhyo manin (u0 4, 144)'—iti sūtreṇa maninapratyaye 'jvaratvarastryavyavimavāmupadhāyāśca (da0, 4, 20)'—ityuṭhi guṇaḥ| vyavati vyāpnoti sarvaṃ jagat| yadvā, avatirgatyarthaḥ (bhū0 pa0) bhāve manin (u0 1, 136),—om, aghanaṃ gamanaṃ vividhamasmin vidyate| yadvā, rakṣaṇārthaḥ (bhū0 ā0),—viśeṣeṇāvati prāṇino'vakāśapradānena| uṇādau tu 'nāman-sīman-vyoman (u0 4, 150 )'—ityādinā 'vyeñsaṃvaraṇe (bhū0 u0)'—ityasmānmanini utvaṃ nipātyate| dīyate tadvāyunā vyoma| tathāca niruktam—'yonirantarikṣaṃ mahānavayavaḥ parivīto vāyunā (11, 40 )'—iti| idaṃ nirvacanametatpadakāryayoḥ śākalyātreyayoranabhimataṃ vītyasminnacagṛhītatvāt| "sahasrākṣarā parame vyoman (ṝ0 saṃ0 1, 164, 41 )"—"satyamāśiraṃ pūrvye vyomani (ṝ0 saṃ0 6, 70, 1 )"—iti ca nigamau|| (4) 'vṛhiḥ| bṛhi bṛṃhau (bhū0 pa0)' 'bṛṃhernalopaśca (u0 2, 102)'—iti isi pratyayaḥ| 'bṛṃhati varddhate'nena prāṇijātam',—sarve hi prāṇina ākāśe varddhante, parivṛḍhaṃ vā tvayaṃ vibhutvāt| 'yasya tridhātvavṛtaṃ barhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 102, 24)'—iti nigama || (5) dhanva| 'ivi rivi dhavi gatyarthāḥ (bhū0 pa0)'| idittvānnum (7, 1, 58)| 'kaninyuvṛṣitakṣirājighnanvidya pratidivaḥ (u0 1, 154),—iti kanin| dhanvanti gacchanti asmādāpaḥ| yadvā, 'dhandhānye (di0 ā0)', anekārthatvādarthanārthaḥ| kanip| dhanyate arthyate'vikāśapradānāya, devatātvāt svaṃ svamabhīṣṭaṃ vā| 'yaḥ parasyāḥ parāvatastirodhanvātirocate (ṛ0 saṃ0 10, 187, 2)'—iti nigamaḥ ||

Linked texts (1)