Nighantu 70.2.9
Nighaṇṭunirvacana 70.2.9
- Language
- Sanskrit
70.2.9
(6) antarikṣam| 'antarikṣaṃ kasmāt? (niru0 2, 10)'—ityādi bhāṣyasya skandasvāmigrantho yathādṛṣṭaṃ likhyate—'antarā madhye sarvabhūtānāṃ kṣāntaṃ śāntaṃ niḥkriyaṃ vā śāntamavyūhaṃ viṣkambhasthānātmakatvāt| antarā ime rodasyau kṣiyatīti vā| antareme kṣoṇyāviti vā| evamanekavikalpamuttaraparam| pūrvaśarīreṣvantarakṣayamiti vā, antaḥśabdāt pūrvapadamakṣaya-śabdāduttarapadaṃ vināśiṣvapi avināśītyarthaḥ'—iti| sarvatra pṛṣodarāditvāt (6, 3, 109) sādhu| 'na yasya dyāvāpṛthivī na dhanva nāntarikṣam (ṛ0 saṃ0 10, 86, 6)'—iti nigamaḥ || (7) ākāśam| āṅ pūrvāt 'kāśṛdīptau (di0 ā0)'— ityasmāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| ā samantāt kāśante dīpyante sūryādayo'tra| yadvā nañ-pūrvāt kāśeḥ pacādyac (3, 1, 134), nañchāndasaḥ (6, 3, 136) dīrghaḥ| na kāśate, pṛthivyādivat apratyakṣatvāt| tathā ca śrutiḥ—"tisro mahīruparāstasthuratyā guhā dve nihite darśekā (ṛ0 saṃ0 3, 56, 2)"—iti| 'tasmānnāntarikṣaṃ paśyati'—iti ca "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ (tai0 u0 2, 1)"—iti nigamaḥ|| (8) āpaḥ| 'āplṛ vyāptau (bhū0 pa0)'| 'āpnoterhasvaśca (u0 2, 55)'—iti kvippratyayaḥ upadhāhrasvaśca| jasi 'aptṛntṛcsvasṛ (6, 4, 11)'—ityādinā dīrghaḥ| vyāpnoti hyantarikṣaṃ sarvaṃ jagat, āpyate vā prāṇibhiḥ| apaśabdasya nityaṃ bahuvacanāntatvāt bahuvacanāntasya pāṭhaḥ| | "tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasram (ṛ0 saṃ0 10, 45)"—iti nigamaḥ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit