Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.5.1

Nighaṇṭunirvacana 70.5.1

Language
Sanskrit

70.5.1

khedayaḥ | "teṣāmāditaḥ sādhāraṇāni pañcāśvaraśmibhiḥ ( ni 2, 15 )'—ityukteḥ pūrvamādityaraśmināmānantaramaśvaraśmīnāśca nirvacanaṃ pradarśyate' | 'khid dainye' divādiḥ rudhādiśca ātmanepadī, "khid parighāte tudādirmucādiḥ parasmaipadī | 'akarttari ca kārake sañjñāyām ( 3, 3, 16 )'—iti ghañ | khidyate khitte vā'nayā, loko, gharmakāle, aśvo bandhanakāle | yadvā parihanyante sarvato hiṃsyante anayā loka ādityena, aśvo bandhanakāle | yadvā, anekārthatvāt dhātūnāṃ khidiḥ khedane varttate | tathāca 'khedanaṃ chedanam'—iti mādhavaḥ | asmāt pacādyac ( 3, 1, 134 ) · khedati chinatti nāśayati tamaḥ | tathāhi. 'doṣaśchinnaḥ'—ityādau chidirnāśane draṣṭaḥ; ghañi chidyate'śvo'nayeti khedā aśvaraśmiḥ | tṛtīyaikavacanāntasya pāṭho yathādṛṣṭaḥ| 'vedyā trivṛtā divaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5; 15, 3)'—ityaśvaraśmernigamaḥ, ādityaraśmer-nveṣaṇīyaḥ || (2) kiraṇāḥ| "kṛ vikṣepe' tudādiḥ (pa0), 'kṛñ hiṃsāyām' kryādiḥ (pa0)| 'kṛpṛvṛjimandinidhābhyaḥ kvayuḥ (u0 2, 76)'—iti kvayu-pratyayaḥ| kiranti tāpam, ekatrau'patyena, itaratra bandhanena| kīryante vā, ādityena diṅmukheṣu, aśvacāreṇa-aśvagrīvādiṣu| yadvā, kṛṇvanti hiṃsanti tamaḥ, hiṃsyante paśiraśva-kiraṇāḥ| "bhiyā dūlhāḥ kiraṇā naijan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 1)"—iti nigamaḥ ādityaraśmeḥ| "reṇuṃ rerihat kiraṇaṃ dadśvān (ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 1)"—ityaśvaraśmeḥ || (3) gāvaḥ| vyākhyātaḥ pṛthivīnāmasu (1, 1)| gacchanti sarvatastamo vihantuṃ, bhaumaṃ rasaṃ vā hartuṃ, gīyante stūyante svābhimatasādhanād yajamānairadhvapālaiśca|

Linked texts (1)