Nighantu 70.5
Nighaṇṭunirvacana 70.5
- Language
- Sanskrit
70.5.1
khedayaḥ | "teṣāmāditaḥ sādhāraṇāni pañcāśvaraśmibhiḥ ( ni 2, 15 )'—ityukteḥ pūrvamādityaraśmināmānantaramaśvaraśmīnāśca nirvacanaṃ pradarśyate' | 'khid dainye' divādiḥ rudhādiśca ātmanepadī, "khid parighāte tudādirmucādiḥ parasmaipadī | 'akarttari ca kārake sañjñāyām ( 3, 3, 16 )'—iti ghañ | khidyate khitte vā'nayā, loko, gharmakāle, aśvo bandhanakāle | yadvā parihanyante sarvato hiṃsyante anayā loka ādityena, aśvo bandhanakāle | yadvā, anekārthatvāt dhātūnāṃ khidiḥ khedane varttate | tathāca 'khedanaṃ chedanam'—iti mādhavaḥ | asmāt pacādyac ( 3, 1, 134 ) · khedati chinatti nāśayati tamaḥ | tathāhi. 'doṣaśchinnaḥ'—ityādau chidirnāśane draṣṭaḥ; ghañi chidyate'śvo'nayeti khedā aśvaraśmiḥ | tṛtīyaikavacanāntasya pāṭho yathādṛṣṭaḥ| 'vedyā trivṛtā divaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5; 15, 3)'—ityaśvaraśmernigamaḥ, ādityaraśmer-nveṣaṇīyaḥ || (2) kiraṇāḥ| "kṛ vikṣepe' tudādiḥ (pa0), 'kṛñ hiṃsāyām' kryādiḥ (pa0)| 'kṛpṛvṛjimandinidhābhyaḥ kvayuḥ (u0 2, 76)'—iti kvayu-pratyayaḥ| kiranti tāpam, ekatrau'patyena, itaratra bandhanena| kīryante vā, ādityena diṅmukheṣu, aśvacāreṇa-aśvagrīvādiṣu| yadvā, kṛṇvanti hiṃsanti tamaḥ, hiṃsyante paśiraśva-kiraṇāḥ| "bhiyā dūlhāḥ kiraṇā naijan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 1)"—iti nigamaḥ ādityaraśmeḥ| "reṇuṃ rerihat kiraṇaṃ dadśvān (ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 1)"—ityaśvaraśmeḥ || (3) gāvaḥ| vyākhyātaḥ pṛthivīnāmasu (1, 1)| gacchanti sarvatastamo vihantuṃ, bhaumaṃ rasaṃ vā hartuṃ, gīyante stūyante svābhimatasādhanād yajamānairadhvapālaiśca|
70.5.2
"yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 6)"—"ko adya yuṅkte dhurigā ṛtasya (1, 6, 8, 1)"—ādityaraśmernigamau| aśvaraśmeranveṣaṇīyaḥ || (4) raśmayaḥ| 'raśiryamanārtho dhātuḥ (sau0)'| 'niyomiḥ (u0 4, 43)'—iti vidhīyamāno mipratyayo bāhulakād bhavati| raśanā raśmiriti katipayaprayogaviṣaya evāyaṃ raśiḥ, bharatyādivat, na sarvatra, bandhanapratīteḥ| badhnantyudakamathavā badhyate tairudakamaśvo vā| yadvā, 'aśū vyāptau (svā0 ā0)'| 'aśeraśa ca ( u0 4, 46 )'-iti mi-pratyayo raśādeśaśca| aśnuvate sarvaṃ jagat aśvagrīvādi vā raśmayaḥ| "sūryasyeva raśmayo drāvayitnavo ( ṛ0 saṃ0 7, 2, 22, 1 )"-"viraśmayojanāoṃ anu ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 3 )"-iti ādityaraśmernigamau| "manaḥ paścādanu yacchanti raśmayaḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 1 )"-"te raśmibhistṛthakabhiḥ sukhādayaḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 13, 6 )"-iti cāśvaraśmeḥ|| (5) abhīśavaḥ| abhipūrvāt 'aśū vyāptau ( svā0 ā0 )'ityasmāt 'bhṛmṛśītṛcaritsaritanidhanimimasjibhya uḥ ( u0 1, 7 )'-iti upratyayo bāhulakād bhavati dhātavayavasyākārasyekāraśca| jas| abhi vyāpnuvanti jagadaśvagrīvāṃ vā| yadvā, abhipūrvāt 'īśa aiśvarye ( adā0 ā0 )'-ityasmāt pūrvavadpratyayaḥ| īṣṭe sūryastamo'pahantumebhiḥ, aśvapālo'śvaṃ vaddhum| "abhīśūnāṃ mahimānaṃ panāyata ( ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 1 )"ityaśvaraśmernigamaḥ| ādityaraśmeranveṣaṇīyaḥ|| (6) dīdhitayaḥ| etadādīnyādityaraśmināmānyeva| 'dīdhiṅ dīdhidevanayoḥ ( adā0 ā0 )' 'kvicakau ca saṃjñāyām ( 3, 3, 174 )'-iti kici pṛṣodarāditvādeva ( 6, 3, 106 ) yathākathañcidrūpasiddhirūhyā|
70.5.3
dhīyante vidhīyante preṣyante rasāharaṇādikarmasvādityena, dhāryante vā varṣārthamudakamebhirādityena tathā| 'athāsya karma rasādānaṃ raśmibhiśca rasadhāraṇam ( 5, 10 )'-iti niruktam| 'na vā sa dhūtaṃ garbhaṃ bhāskarasya gabhastibhiḥ| pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam'— iti śrīrāmāyaṇam| "śundhidayandrīdhiti[ma]ukthaśāsaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 16, 1)"—iti nigamaḥ| 'dīdhitirdīptiḥ raśmimityarthaḥ'—iti (16, 66) vājasaneyabhāṣyakṛduvaṭo'bhāṣyat|| go-śabdapūrvādintarṇītaṇyarthāt 'bhasa bhakṣaṇadīptyoḥ (cu0 pa0)'—ityasmāt pūrvavat krirviḍabhāve ca pṛṣodarāditvāt go-śabdasyākārāntādeśaḥ| gāṃ bhūmiṃ ca bhāsayanti dīpayanti| yadvā, gavi saṃsargaṃ dīpyate| yadvā, gabhastirattikarmā (nigha0 2, 80)| gāmudakaṃ bhaumarasalakṣaṇaṃ gabhasati adanti| yadvā, 'bhasergaṅ ca'—iti bhoja-sūtreṇa tipratyayaḥ dhātorgaḍāgamaśca, gabhasati dīpyante iti gabhastayaḥ| 'gṛhergabhastiḥ'—iti mādhavaḥ, tadā pūrvasūtreṇa tipratyaye dhātoranugāgamaḥ, 'hugrahorbhaśchandasi (si0 kau0 vai0 3 ā0)'—iti nirvāhaḥ, gṛhṇanti bhaumaṃ rasam| "gabhastipūto nṛbhiradribhiḥ suto (ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4)"—"vṛṣṇo aṃū śubhyāṃ gabhastipūtaḥ (ya0 vā0 saṃ0 7ā 1)"—iti ca nigamau||
70.5.4
"vana paṇa sambhaktau" bhvādiḥ parasmaipadī| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| vanyate sevyate śītādinivāraṇāya| athavā vanatirhiṃsārthaḥ (bhū0 pa0)| vanyate hiṃsyate'nena tamaḥ| yadvā, "vanu yācane" tanādirātmanebhāṣā| vanyate yācyate vṛṣṭipradānāya| yadvā, 'vana śabde' bhvādiḥ parasmaipadī| vanyate śabdyate stūyate stotṛbhiḥ| "abudhne rājā varuṇo vanasya (ṛ0 saṃ0 6, 2, 14, 2)"—iti nigamaḥ| 'vananīyasya tejasaḥ'—iti mādhavaḥ|| (6) uṣāḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)'| "sphāyitañcivañci (u0 2, 12)"—ityādinā rak, adāditvāt samprasāraṇaṃ bāhulakāt, "śāsivasighasīnāśca (8, 3, 60)"—iti ṣatvābhāvaḥ| vasatyeṣu paratejaḥ vasantyeṣu rasāḥ iti vā| yadvā, utpūrvāt "jhugatau (bhū0 pa0)"—ityasmāt "upasarge ca sañjñāyām (3, 2, 66)"—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bāhulakād bhavati, udo'ntalopaśca| utsravanti emyo rasāḥ| "uṣā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (10) vasavaḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', 'vasa ācchādane (adā0 ā0)'| "bhrasvṛkṣihitrapyasicasihanikkīdivandhimanibhyaśca (u0 1, 10)"—iti u-pratyayaḥ| vasanti lokeṣu, vasantyatra rasāḥ, vasatyatra paraṃ tejaḥ, ācchādayati vā lokān vṛṣṭyā; vivāsayati vā tamaḥ| "bahulamanyatrāpi sañjñācchandasoḥ (ṛ0 6, 4, 51 vā0)"—iti ṇiluk| vāsayitāro vā lokānāṃ vṛṣṭyādipradānena| "umayā atra vasavo ranta devāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)"—"sugāvo devāḥ sadanā akarma ya ājagmuḥ, savana-midaṃ juṣāṇāḥ| jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśvasmai dhatta vasavo vasūni (ya0 vā0 saṃ0 8, 18)"—"hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 2)"—iti ca nigamāḥ||
70.5.5
(11) marīcipāḥ| 'mṛṅprāṇatyāge (tu0 ā0)'| mṛkaṇibhyāmīciḥ (u0 4, 70)"—iti īciḥ pratyayaḥ| mriyate tamo'sminniti marīciḥ| marīciḥ raśmiḥ| atra marīciśabdena marīcimān sūryaḥ ucyate, matvarthīyasya luk sāhacaryād āyyate, marīcimatsūryamaṃḍalaṃ pānti marīcipāḥ, 'ato'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| "devebhyastvā marīcipebhyaḥ ( yaju0 saṃ0 7, 3 )"—iti nigamaḥ || (12) mayūkhāḥ| 'ḍu miśr prakṣepaṇe (svā0 u0)'| asmāt 'muheḥ kho ḍayūṅ ca ( u0 4, 22 )'—iti vidhīyamānaḥ khapratyayo bāhulakād bhavati, ḍayūḍāgamaśca pratyayasya bāhulakādeva| miśranti tamaḥ mayūkhāḥ| khapratyayādhikāre 'saryerūḍ ca'—iti śrībhojadevaḥ| mayatirgatyarthaḥ (bhū0 ā0)| gacchanti sarvalokeṣu mayūkhāḥ| "dādhartha pṛthivīṃ mabhito mayūkhaiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 6, 24, 3)" —ime mayūkhā upaseduru sadaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 18; 2)"—iti ca nigamau || (13) saptaṛṣayaḥ| 'sapta saptā saṃkhyā ( niru0 4, 26 )'— ityukteḥ sṛpergatyarthāt 'sapyaśūbhyāṃ tuṭ ca ( u0 1, 155 )'— iti sapervidhīyamānaḥ kanin pratyayastuḍāgamaśca bāhulakād bhavati ṛkārasyākāraśca| ṣaḍbhyaḥ sakāśāt saptā saṃkhyā sapta| 'ṛṣa gatau (tu0 pa0), anekārthatvāddhātūnāṃ darśanārthaḥ| 'igupadhāt ( u0 4, 116 )'—iti in pratyayaḥ| ṛṣayaḥ draṣṭāraḥ| saptasaṃkhyākāśca te ṛṣayo draṣṭāraśca trailokyasyeti saptaṛṣayaḥ| 'ṛtyakaḥ ( 6, 1, 128 )'—iti prakṛtibhāvaḥ| "sapta yuñjanti rathamekacakram (ṛ0 saṃ0 2, 3, 14, 2)"—ityatra 'sapta ādityaraśmayaḥ ( 4, 26 )' -iti vadanti nairuktāḥ| yadvā, 'ṣapa samavāye ( bhū0 pa0 ), 'sapyaśūbhyāṃ tuṭ ca ( u0 1, 155 ),—iti kanin pratyayastuḍāgamaśca |
70.5.6
samavetāḥ sapta, ṛṣirapi gatyartha eva pratyayaḥ | samavetā gacchanti diṅmukhāni saptarṣayaḥ | "yatrā sapta ṛṣīn para ekamāhuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)"- "sapta ṛṣayaḥ pratihitāḥ śarīre (ya0 vā0 saṃ0 34, 55)"- atrāsata ṛṣayaḥ sapta sākam (atha0 saṃ0 10, 26, 6)" - iti nigamāḥ || (14) sādhyāḥ | 'rādha sādha saṃsiddhau (svā0 di0 pa0)'| 'ṛhalorṇyat (3, 1, 124)'- iti ṇyat pratyayaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 4, 113) - iti karttari bhavati | 'rasāharaṇādikaṃ svavyāpāraṃ sādhnuvanti saṃsiddhaṃ kurvvanti - iti skandasvāmī | sādhyante ārādhyante sādhyāḥ- iti kṣīrasvāmī, atra yathāprāpto ṇyat | "yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 4)" - iti nigamaḥ ||
70.5.7
(15) suparṇāḥ | sūpasṛṣṭāt 'pṝ pālanapūraṇayoḥ (ju0 kyā0 pvā0 pa0 ) - ityasmāt 'dhṛpṝvasyasyajyatibhyo naḥ (u0 3, 6)'iti napratyayaḥ | 'parṇaṃ patateḥ pṛṇāteḥ prīṇāteḥ vā, - ityaṣṭādaśādhyāyadṛṣṭatvāt pat-dhātoḥ bāhulakāt napratyayaḥ takārasya rephādeśaśca | prīṇāterīkārasya akārādeśaḥ sa ca pakārāt paraḥ | śobhanaṃ pṛṇanti pālayanti jagat śītādinivāraṇāt, athavā pūrayanti vā vṛṣṭyā, śobhanaṃ patanaṃ gamanameṣāmiti vā, suṣṭhu prīṇanti tarpayanti jagat varṇapradāneneti vā suparṇāḥ | yadvā, surmatvarthaḥ, bhāve ca na pratyayaḥ | patanādimantaḥ suparṇāḥ | tathāca—'bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 6)'— ityatra 'vīravantaḥ kalyāṇavīrā vā (niru0 1, 7)'| aṣṭādśādhyaye ca 'suparṇaṃ vipraḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 5)'—ityatra 'parṇavantaṃ kalyāṇaparṇaṃ vā,'—iti ceti surmatvarthe bahuśo dṛṣṭaḥ| "yatrā suparṇā amṛtasya bhāgam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—"vayaḥ suparṇā upa sedurindram (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 6)"—iti ca nigamau|| raśmināṃ prāyo bahuvacanāntatvena dṛṣṭatvāt raśmināmābhiprāyeṇa bahuvacanāntāni paṭhitāni| evaṃ diṅnāmasvapi draṣṭavyam|| iti pañcadaśa raśmināmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit