Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.6.5

Nighaṇṭunirvacana 70.6.5

Language
Sanskrit

70.6.5

svarityetasya rephalopaḥ pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106)| ādityena sādhryate| sa hi srodayāstamayābhyāṃ tāni gamayati| yadvā, supūrvāt 'akṣu kṣepaṇe (di0 pa0)'—ityasmāt kṛdarāditvādarac (u0 5, 42) draṣṭavyaḥ| suṣṭhu asyante kṣipyante sūryeṇa srodayāstamayābhyām, tathāca 'svasara ihetyupasrghāt'—iti mādhavaḥ "usrā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) ghaṃsa| 'graha upādāne (krayā0 u0)' asmāt ghañi pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) gakārasya ghakāro nugāgamaḥ hakārasya sakāraḥ| gṛhyante'smin rasā avaśyāyā ādityena| "yo asmai ghaṃsa u ta vā ya ūdhani (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3, 3)"— iti nigamaḥ|| (7) gharmaḥ| 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ (ju0 pa0),' 'gharmaḥ (u0 1, 146)'—iti mapratyayānto nipātaḥ| jighartti dīpyate raśmisambandhāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) ghṛṇaḥ| jighartteḥ (ju0 pa0) 'iṇsiñjidīṅuḥṣyavibhyo nak (u0 3, 2)'—itīṇādibhyo vidhīyamāno nakpratyayo bāhulakād bhavati| pūrvavadarthaḥ| "ghṛṇā vayo'ruṣāmaḥ parigman (ṛ0 saṃ0 3, 7, 16, 6)"—iti nigamaḥ|| (9) dinam| 'do avakhaṇḍane (di0 pa0)', pūrvavadauṇādike nakpratyaye bāhulakāt (u0 2, 46), 'dyatisyatimāsthām (7, 4, 40)'—itītvam| dyutitamaḥ dinam| "adho saribhyaḥ sudinā vyucchān (ṛ0 saṃ0 5, 2, 28, 1)"—iti nigamaḥ||