Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.6

Nighaṇṭunirvacana 70.6

Language
Sanskrit

70.6.1

(1) ātāḥ| āṅpūrvādtatergatikarmaṇaḥ (bhū0 pa0) 'aṃkarttari ca kārake (3, 3, 16)'—iti ghañ ābhimukhyena gamyante prāṇibhistaṃ taṃ kāryaṃ prati| yadvā, āṅpūrvāt tanoteḥ 'upasarge ca saṃjñāyām (3, 3, 66)'—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bahulavacanād bhavati| ātatāḥ ātāḥ| "ṛdbhantyātāḥ susmnṛṣṭāsaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 7, 6)"—"udātairjihate vṛhadvacāro (ṛ0 saṃ0 6, 7, 24, 5)"—iti nigamau|| (2) āśāḥ | āṅpūrvāt 'śadḷ śātane (bhū0 pa0)'— ityayamatra gatyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnām | pūrvavaduḥ | taṃ tamarthaṃ pratyāgamanāt | yadvā, ā ityeṣo'bhītyasyārthe vartate | 'aśū vyāptau (svā0 ā0)'—ityasmāt ghañi rūpam | āśā upadiśā bhavantyabhyaśanāt parasparādibhiḥ saṃvyāpteḥ | 'ā aśnuvate āśāḥ'—iti kṣīrasvāmī | atra pacādyac (3, 1, 134) | "indra āśābhyaspari (ṛ0 saṃ0 2, 8, 6, 2)"— iti nigamaḥ || (3) uparāḥ | uparamante āsvabhrāṇi prāṇino vā svasvavyāpārebhyaḥ | pūrvavat ṅaḥ | "upahare yaduparā apinvan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 1)"—iti nigama | "tamasya pṛkṣmuparāṅgu dhīmahi (ṛ0 saṃ0 2, 1, 12, 5)"—ityatra digvācī na veti cintyam || (4) āghrāḥ | āṅpūrvāt tighrateḥ (bhū0 pa0) dhātorghañ kavidhānam | 'ghrātāllagāpācyadhihaniyudhyartham (3, 3, 16 ma0 bhā0)'—iti kapratyayaḥ | suṣāmāditvāt (8, 3, 68) ṣatvam | ā samantāt sthīyate ābhiḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) kāṣṭhāḥ | kāṣṭhā diśo bhavanti (niru0 2, 15)'— ityatra skandasvāmī—'krāntvā sarvamatītya sthitāḥ ākāśavadu vyatirekapakṣe | avyatireke'pi ta eva śabdādayaḥ sarvatra santi saṃsthitāśceti | upadiśo'pyevameva |

70.6.2

vyatireke'pi itaretarāpekṣayā paratvāparatvavat sarvatra vyavahāro'stitvamiti' | krāntvā- śabdāt pūrvārddhaṃ sthitaśabdāduttarārddhamityarthaḥ| pṛṣodarādiḥ| vaiyākaraṇapakṣe tu 'kāśa dītau (sū0 ā0)'| 'hanikuminiśamikāśibhyaḥ kthan (ḍa0 2, 2)'—iti kthan pratyayaḥ| 'titutratathasisusarakaseṣu ca (7, 2, 6)'—iti iḍbhāvaḥ| kāśante dīpyante kāṣṭhāḥ "narastvāṃ kāṣṭhākhvarvataḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 27, 1)"—iti nigamaḥ|| (6) vyoma| vyākhyātamantarikṣanāmasu (3)| sa evārtho'trāpi| parivītā vāyujā| 'pavamāno harita ā viveśa (ṛ0 saṃ0 6, 7, 8, 4)'—iti śrutiḥ| yadvā, vividhamoma-mannamasmin vidyata iti vyoma| 'omānamāpomānuṣīramṛktam (ṛ0 saṃ0 4, 8, 6, 2)'—ityatra 'añjervā oman'—iti mādhavaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (7) kakubhaḥ| 'kakubhnāti vistārayatīti kakup'—iti kṣīrasvāmī| 'kakup kumerucchrayārthāt ucchratā iva hi diśo vṛkṣāgre'palabhyamānāḥ'—iti mādhavaḥ| kena prajāpatinā vistāritā iti vā| sarvatra 'kivvacipracchyāyatastu (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (ma0 bhā0)' ityukteḥ kipipṛṣodarāditvācca rūpasiddhiḥ| "yaḥ kakubho nidhārayaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (8) haritaḥ| 'hṛñ haraṇe' bhvādiḥ (u0), 'hṛ prasahya karaṇe' juhotyādiḥ (pa0)| 'hṛsvaruhipuṣibhyaḥ (hṛśyābhyāmitan| u0 3, 60 )'—iti itiḥ | haranti jahati vā āsu sthitāścaurādayo dhanādikam | 'harantyābhiḥ'—iti kṣīrasvāmī | "pavamāno harita ā viveśa ( ṛ0 saṃ0 ī, 7, 8, 3 )"—iti nigamaḥ || 'vāyureva diśo harita āviṣṭe'—ityupaniṣat ( ai0 ā0 2, 1 ) ||

70.6.3

(1) vastoḥ| atra skandasvāmī—'vastoritīdṛśametedaṃ nāma, na vibhatyantaram, 'doṣāvastorhaviṣmatī ghṛtācī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 24, 1)"—doṣāvastorvahīyasaḥ prapitve (ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 1)"—iti samastasyāpi darśanāt| vaste jyotiriti vastoḥ, dyotata iti dyauḥ| evaṃ sarvatra"—iti| vaste (adā0 ā0) ācchādayatīti jyotiḥ| vyatyayena karttari tosun (3, 4, 13)| "kuha sviddoṣā kuha vastoraśvinā (ṛ0 saṃ0 7, 8, 18, 2)"—iti nigamaḥ| kuha kvoti saptamīsāmānādhikaraṇyāt doṣāvastorityapi saptamyā evāvyayalugadhyavasitaḥ || (2) dyauḥ| 'dyuta dīptau (bhū0 ā0)', vāhulakāt ḍopratyayaḥ (u0 2, 64)| dyotate kiraṇasambandhāt| yadvā, 'dyu abhigamane (adā0 pa0)', 'dyugamibhyāṃ ḍoḥ'—iti śrībhojadevaḥ| abhigacchantyasin svaṃ svamabhimatapradeśaṃ prāṇinaḥ| 'gotoṇit (7, 1, 60)'—iti vṛddhiḥ| "madhya ārodhane divaḥ (1, 7, 22, 1)"—iti nigamaḥ|| kecit dyuriti paṭhanti| tadā 'ḍicca'—ityadhikāre 'dyudrubhyāṃ ca'—iti bhojasūtreṇa upratyayaḥ| 'dyu abhigamane (adā0 pa0)' dyutereva vā 'aśvādyaśca (u0 5, 30)'—iti ḍun-pratyayānto nipātito draṣṭavyaḥ| ubhayatra pūrvokta evārthaḥ| "dyubhiskubhiḥ paripātamasmān (ṛ0 sa0 1, 7, 37, 5)"—"tvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇi (ṛ0 saṃ0 2, 5, 17, 1)"—iti nigamau || (3) bhānuḥ| 'bhā dīptau (adā0 pa0)', 'bhādābhyāṃ nuḥ (u0 3, 31)| bhātyādityādhikaraṇasambandhādeva| "uddhyā uṣaso

70.6.4

bhānurartta (ṛ0 saṃ0 3, 4, 15, 2)"—iti nigamaḥ| raśmibhānuriti mādhvoktamaharbhavitumarhati || (4) vāsaram| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', ṇijantaḥ śuddho'pi vipūrvasyārthaṃ varttate| 'arttikamiśramidivicamithāsiṣyadhvin (u0 3, 128)'—ityarac pratyayaḥ| vivāsayati apanayati śītādikam| yadvā, vaseḥ svārthe ṇici adhikaraṇe'c| vasatyasmin sukheneti vāsaram| yadvā, 'vāsṛ dīptau (di0 ā0)' pūrvasādeva sūtrādarac ddīpyate vāsaram| yadvā, vipūrvāt sarttergatyarthāt paścādyaci vītyasyekārasyākāraḥ pṛṣodarāditvāt, vividhaṃ sarāṇi sṛtāni vistīrṇānītyarthaḥ| 'vāsarāṇi vesarāṇi (niru0 4, 7)'—iti bhāṣye skandasvāmī—'vesaraśabdasyāyamekārasyākāraḥ| sādṛśyena cātra varttate| yathā vesaro niṣpādakagatābhyāṃ viruddhābhyāṃ jātibhyāmaśvatvajātyā gardabhatvajātyā sampannaḥ| evaṃ yāvat dvau niṣpādakau pūrvabhāgāparabhāgau tadgatābhyāṃ viruddhābhyāṃ śītoṣṇābhyāṃ pūrvabhāgagatena śītenāparabhāgagatena coṣṇena sambandhād vesarasadṛśatvād vāsaram'—iti| "ahānīva sūryo vāsarāṇi (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)"| ahānītyanena paunaruktyādanyo'pi nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) svasarāṇi| svaśabde upapade sarttergatyarthāt (bhū0 pa0) paścādyac (3, 1, 134)| svena ātmanaiva gacchanti| api ca, svarityādityanāma (niru0 2, 14)| sartteḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'| antarṇītaṇyarthaścātra sarttiḥ|

70.6.5

svarityetasya rephalopaḥ pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106)| ādityena sādhryate| sa hi srodayāstamayābhyāṃ tāni gamayati| yadvā, supūrvāt 'akṣu kṣepaṇe (di0 pa0)'—ityasmāt kṛdarāditvādarac (u0 5, 42) draṣṭavyaḥ| suṣṭhu asyante kṣipyante sūryeṇa srodayāstamayābhyām, tathāca 'svasara ihetyupasrghāt'—iti mādhavaḥ "usrā iva svasarāṇi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) ghaṃsa| 'graha upādāne (krayā0 u0)' asmāt ghañi pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) gakārasya ghakāro nugāgamaḥ hakārasya sakāraḥ| gṛhyante'smin rasā avaśyāyā ādityena| "yo asmai ghaṃsa u ta vā ya ūdhani (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3, 3)"— iti nigamaḥ|| (7) gharmaḥ| 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ (ju0 pa0),' 'gharmaḥ (u0 1, 146)'—iti mapratyayānto nipātaḥ| jighartti dīpyate raśmisambandhāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) ghṛṇaḥ| jighartteḥ (ju0 pa0) 'iṇsiñjidīṅuḥṣyavibhyo nak (u0 3, 2)'—itīṇādibhyo vidhīyamāno nakpratyayo bāhulakād bhavati| pūrvavadarthaḥ| "ghṛṇā vayo'ruṣāmaḥ parigman (ṛ0 saṃ0 3, 7, 16, 6)"—iti nigamaḥ|| (9) dinam| 'do avakhaṇḍane (di0 pa0)', pūrvavadauṇādike nakpratyaye bāhulakāt (u0 2, 46), 'dyatisyatimāsthām (7, 4, 40)'—itītvam| dyutitamaḥ dinam| "adho saribhyaḥ sudinā vyucchān (ṛ0 saṃ0 5, 2, 28, 1)"—iti nigamaḥ||

70.6.6

(10) divā| dyotanāt| avyayasiddham| "divā śipri-tve'vasāgamiṣṭhā (ṛ0 saṃ0 4, 4, 17, 2)"—"divā naktaṃ mavasā śantamena (ṛ0 saṃ0 4, 4, 17, 3)"—iti nigamau || (11) divedive| 'divu krīḍāvijigīṣāvyavahāradyuti-stutimodamadasvapnakāntigatiṣu (di0 pa0)'| 'diverḍiviḥ'—ityadhikaraṇe ḍivipratyayaḥ| divyante'sminniti dyauḥ| dviśabdāt parasya saptamyā ekavacanasya 'supāṃ suluk (7, 1, 39)'—ityādinā śe ādeśaḥ, pragṛhyatvaṃ (1, 1, 11) tu vyatyayenātra na bhavati| caturthī vā vyatyayena| tato vīpsādiḥ (8, 1, 4), divase divase ityarthaḥ| yathādṛṣṭaṃ paṭhitamidaṃ nāma| "upatvāgne divedive (1, 1, 2, 2)"—"dive dive vāmamasmabhyaṃ sāvīḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 15, 6)"—iti ca nigamau || (12) dyavidyavi| dyośabdo vyākhyātaḥ (2)| saptamyekavacanaṃ, vīpsādi pūrvavat, "mirnīmasi dyavidyavi (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 1)"—iti nigamaḥ || iti dvādaśāharnāmāni |

Linked texts (1)