Nighantu 70.6.4
Nighaṇṭunirvacana 70.6.4
- Language
- Sanskrit
70.6.4
bhānurartta (ṛ0 saṃ0 3, 4, 15, 2)"—iti nigamaḥ| raśmibhānuriti mādhvoktamaharbhavitumarhati || (4) vāsaram| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)', ṇijantaḥ śuddho'pi vipūrvasyārthaṃ varttate| 'arttikamiśramidivicamithāsiṣyadhvin (u0 3, 128)'—ityarac pratyayaḥ| vivāsayati apanayati śītādikam| yadvā, vaseḥ svārthe ṇici adhikaraṇe'c| vasatyasmin sukheneti vāsaram| yadvā, 'vāsṛ dīptau (di0 ā0)' pūrvasādeva sūtrādarac ddīpyate vāsaram| yadvā, vipūrvāt sarttergatyarthāt paścādyaci vītyasyekārasyākāraḥ pṛṣodarāditvāt, vividhaṃ sarāṇi sṛtāni vistīrṇānītyarthaḥ| 'vāsarāṇi vesarāṇi (niru0 4, 7)'—iti bhāṣye skandasvāmī—'vesaraśabdasyāyamekārasyākāraḥ| sādṛśyena cātra varttate| yathā vesaro niṣpādakagatābhyāṃ viruddhābhyāṃ jātibhyāmaśvatvajātyā gardabhatvajātyā sampannaḥ| evaṃ yāvat dvau niṣpādakau pūrvabhāgāparabhāgau tadgatābhyāṃ viruddhābhyāṃ śītoṣṇābhyāṃ pūrvabhāgagatena śītenāparabhāgagatena coṣṇena sambandhād vesarasadṛśatvād vāsaram'—iti| "ahānīva sūryo vāsarāṇi (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)"| ahānītyanena paunaruktyādanyo'pi nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) svasarāṇi| svaśabde upapade sarttergatyarthāt (bhū0 pa0) paścādyac (3, 1, 134)| svena ātmanaiva gacchanti| api ca, svarityādityanāma (niru0 2, 14)| sartteḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'| antarṇītaṇyarthaścātra sarttiḥ|