Nighantu 70.7.1
Nighaṇṭunirvacana 70.7.1
- Language
- Sanskrit
70.7.1
(1) śyāvī| 'śyaiṅ gatau (bhū0 ā0)' | iṇśībhyāṃ van (u0 1, 150)'—iti vidhīyamāno vanapratyayo bāhulakāt bhavati | śyāyate gacchati svāśrayamiti | śyāvo dhūsarāruṇo varṇaḥ, tamaḥ sandhyādivandhāt śyāvavarṇā rātriḥ śyāvī, 'anyato ṅīp (4, 1, 40)| "śyāvī ca yadruṣī ca svasārau (ṛ0 saṃ0 3, 3, 30, 1)"—iti nigamaḥ|| (2) kṣapā| "kṣapyate sūryacāreṇa kṣapā"—iti durgasvāmī| "kṣap preraṇe," "kṣapi kṣāntyām"—iti kathādiṣu paṭhito'pi bahulametadvidarśanamityasyodāharaṇatvena dhātuvṛttau paṭhyate| "kṣapeḥ kṣapayanti kṣāntyāṃ preraṇe kṣapayet"—iti daivam| "kṣapaḥ kṣapayaterniśā"—iti ca mādhavaḥ| kṣapā-śabdo'ntodātto rātrināma, ādyudāttastu kṣapaṇavacanaḥ| "nṛṇāṃ nayo nṛtamaḥ kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 7, 7, 22, 1)"—itinigamaḥ| "tvamidasi kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 6, 5, 11, 2)"—iti kṣapaṇavacanaḥ|| (3) śarvarī| "śṛ hiṃsāyām (krayā0 pa0)"| "kṛgṛśṛvṛñ-catibhyaḥ ṣvarac (u0 2, 114)"| dvirvāt (4, 1, 15) ṅīp| śṛṇāti ceṣṭām, rātrau hi svasvavyāpārebhyaḥ uparamante prāṇinaḥ, śīryante vāsyāṃ prāṇino naktañcaraiḥ| "ati ṣkandanti śarvarīḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 8, 3)"—iti nigamaḥ|| (4) aktuḥ| "añjū vyaktimrakṣaṇakāntigatiṣu (ru0 pa0)"| "paḥ kicca (u0 1, 68)"—iti vidhīyamānaḥ tupratyayaḥ kiracca bāhulakād bhavati| "pāñjanūbhyaḥ kuḥ"—iti kuriti śrībhojadevaḥ| "aniditām (6, 4, 24,)"—iti nalopaḥ| ajyate sicyate'syāmavaśyāyena jagat, gacchati vā pratidinam aktuḥ| "viśāmaktoruṣasaḥ pūrvāhūtau (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 2)"—iti nigamaḥ||