Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.7

Nighaṇṭunirvacana 70.7

Language
Sanskrit

70.7.1

(1) śyāvī| 'śyaiṅ gatau (bhū0 ā0)' | iṇśībhyāṃ van (u0 1, 150)'—iti vidhīyamāno vanapratyayo bāhulakāt bhavati | śyāyate gacchati svāśrayamiti | śyāvo dhūsarāruṇo varṇaḥ, tamaḥ sandhyādivandhāt śyāvavarṇā rātriḥ śyāvī, 'anyato ṅīp (4, 1, 40)| "śyāvī ca yadruṣī ca svasārau (ṛ0 saṃ0 3, 3, 30, 1)"—iti nigamaḥ|| (2) kṣapā| "kṣapyate sūryacāreṇa kṣapā"—iti durgasvāmī| "kṣap preraṇe," "kṣapi kṣāntyām"—iti kathādiṣu paṭhito'pi bahulametadvidarśanamityasyodāharaṇatvena dhātuvṛttau paṭhyate| "kṣapeḥ kṣapayanti kṣāntyāṃ preraṇe kṣapayet"—iti daivam| "kṣapaḥ kṣapayaterniśā"—iti ca mādhavaḥ| kṣapā-śabdo'ntodātto rātrināma, ādyudāttastu kṣapaṇavacanaḥ| "nṛṇāṃ nayo nṛtamaḥ kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 7, 7, 22, 1)"—itinigamaḥ| "tvamidasi kṣapāvān (ṛ0 saṃ0 6, 5, 11, 2)"—iti kṣapaṇavacanaḥ|| (3) śarvarī| "śṛ hiṃsāyām (krayā0 pa0)"| "kṛgṛśṛvṛñ-catibhyaḥ ṣvarac (u0 2, 114)"| dvirvāt (4, 1, 15) ṅīp| śṛṇāti ceṣṭām, rātrau hi svasvavyāpārebhyaḥ uparamante prāṇinaḥ, śīryante vāsyāṃ prāṇino naktañcaraiḥ| "ati ṣkandanti śarvarīḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 8, 3)"—iti nigamaḥ|| (4) aktuḥ| "añjū vyaktimrakṣaṇakāntigatiṣu (ru0 pa0)"| "paḥ kicca (u0 1, 68)"—iti vidhīyamānaḥ tupratyayaḥ kiracca bāhulakād bhavati| "pāñjanūbhyaḥ kuḥ"—iti kuriti śrībhojadevaḥ| "aniditām (6, 4, 24,)"—iti nalopaḥ| ajyate sicyate'syāmavaśyāyena jagat, gacchati vā pratidinam aktuḥ| "viśāmaktoruṣasaḥ pūrvāhūtau (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 2)"—iti nigamaḥ||

70.7.2

(5) ūrmyā | 'ūrṇuñ ācchādane (adā0 u0)' | 'ūrṇoterṇalopaśca (u0 1, 26 )'--iti mipratyayaḥ--iti kecit | 'arterūcca (u0 4, 54)'--iti mi-pratyayaḥ--itikamalanayanaḥ | ūrmiḥ tamaḥsaṅghāt, ācchādakatvāt lokasya | 'tamarhati ( 5, 1, 63 )' 'chandasi ca ( 5, 1, 67 )'--iti yat pratyayaḥ | 'indrāya naktamūrmyāḥ suvācaḥ ( ṛ0 saṃ0 6, 6, 32, 1 )'--iti nigamaḥ || (6) rāmyā | 'ramu krīḍāyām (bhū0 ā0)' | antarṇītaṇyarthāt propārthaviśiṣṭādasmāt 'kṛtyalyuṭo bahulam ( 3, 3, 113 )'--iti bahulavacanāt 'porupadhāt ( 3, 1, 68 )'--iti yataṃ bādhitvā 'ṛhalorṇyat (3, 1, 124)' bhavati, 'acoñṇiti (7, 2, 115)' --iti vṛddhiḥ | pramayatibhūtāni naktañcarāṇi, uparamayati divācarāṇi svavyāpārebhyaḥ| mādhavastu sarvabhūtāni ramayati | tathāca kauṣītakiḥ -'ye vai ke cānandā ane pāne mithune rāmyā eva te santatā avacchinnāḥ kriyante, teṣāṃ rātriḥ kārotaraḥ' --iti| 'adhorāmaḥ sāvitraḥ (ya0 vā0 saṃ0 26, 58)'--ityatra śvetaḥ kṛṣṇodaraḥ'--iti bhāṣyam| 'rāmaścārau site'site'-iti vaijayantī| tasmādrāmaśabdaḥ kṛṣṇaparyāyaḥ| svāśraye ramate rāmaḥ 'ñcaliti kasantebhyo ṇaḥ (3, 1, 140)'| 'tadarhati (5, 1, 63)', chandasi ca (5, 1, 67)'--iti yat| 'ahaśca kṛṣṇamahararjunaṃ ca ( ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1 )' --iti śrutiḥ| yadvā, ramaṇaṃ rāmaḥ| bhāve ghañ (3, 3, 18)| strībhiḥ saha krīḍā rāmaḥ| 'tatra sādhuḥ (4, 4, 68)'--iti yat| "saidhāna uṣaso rāmyā anu (ṛ0 saṃ0

70.7.3

2, 5, 21, 3)"—iti' "āviryenā akṣaṇodrāmyāṃ ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 3 )"—iti ca nigamau || ! (7) yamyā | 'yama uparame (bhū0 pa0)' | abhyādyacca ( u0 4, 108),—iti yakpratyayānto nipātyate | uparamayati prāṇināṃ ceṣṭāḥ | athavā 'gadamadacarayamaścānupasarge ( 3, 1, 100 )'—iti yat kartari bāhulakena | yadvā, yamanīyā uparamayitavyā ādityacāreṇeti yathāprāpto yat nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (8) namyā | (9) doṣā | (10) naktā | (11) tamaḥ | (12) rajaḥ | (13) asiknī || (14) payasvatī | payo'syā astīti | 'asmāyāmedhāmrajo viniḥ (5, 2, 121)' | 'bahulaṃ chandasi (5, 2, 122)'—ityukteḥ matupi varace ca 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp | 'tasau matvarthe (1, 4, 16)'—iti bhasajñāvidhānāt rutvaṃ na bhavati | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (15) tamasvatī | tāsyantyaneneti ( di0 pa0 ) tamo'ndhakāraṃ tena tadvatī | pūrvavat prakṛtyā | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) ghṛtācī | 'ghṛ kṣaraṇadīptyoḥ ( cu0 pa0 )' 'gṛ ghṛ secane (bhū0 pa0)' | 'añjighṛṣibhyaḥ ktaḥ ( u0 3, 86 )'—secayatyanena bhūmiṃ parjanyaḥ, kṣarati meghāt dīptaṃ vā svena tejasā devatātvāditi ghṛtamatrāvaśyāyalakṣaṇaṃ jalam, tadañcati | ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcu yujikruścāśca ( 3, 2, 59 )'— iti añcatergatyarthāt (bhū0 pa0) kini 'aniditām ( 6, 4, 24 )'—iti nalope, 'acaḥ (6, 4, 138)'—ityakāralope, cau (6, 3, 138)'—iti dīrghe, 'aśvateścopasaṅkhyānam (4, 1, 6 vā0)'—iti ṅīp, ghṛtācīti| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.7.4

(17) śiriṇā| śīṅaḥ (adā0 ā0) antarṇītaṇyarthāt 'bahulamanyatrāpi (u0 2, 46)'—iti inacpratyaye rur̤āgamodhātorhasvaśca| śāyayati prāṇinaḥ śiriṇā| śāyayenniśeti mādhavaḥ| "śiriṇāyāṃ cidaktunāmahobhiḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 2, 3)"—iti nigamaḥ|| (18) mokī| 'muclṛ mokṣaṇe (tu0 u0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114),—iti ini bāhulakāt kutvam| 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| muñcatyasyāmavaśyāyaṃ madhyamaḥ, muñcanti prāṇinaḥ svasvavyāpārāt mok| tadasyāmastīti 'chandasīvanipau ca (5, 2, 122 vā0),—iti matvarthīya īkārapratyayaḥ, vyatyayena (3, 1, 85) halaḍyādilopaḥ (6, 1, 68)| "anuvataṃ saviturmokyāgāt (ṛ0 saṃ0 2,8, 2, 3)"—iti nigamaḥ|| (19) śokī| 'śuc śoke (bhū0 pa0)', jvalatikarmā (nigha0 1, 17) vā| pūrvavat prakriyā| śocantyasyāṃ virahiṇaḥ, śokastejo'syā astīti vā, 'agninā vai tejasā rātristejasvatī'—iti brāhmaṇam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (20) ūdhaḥ| rātrināma-nirvacanārthaprasiddhaṃ tāvaducyate| gorūdha udhdṛtataraṃ bhavati prasavakāle aṅgāntaraimya ucchratataraṃ bhavati| yadvā, uponnaddhamupari sṛṣṭvabhūdurdhvamiva kenacit| tat snehaṃ rasānupradānasāmānyād rātriratyūdha ucyate| yadvā, 'undī kledane (ru0 pa0)'| asyuni (u0 4, 184), vāhulakādalope dakārasya dhatve dīrghaṃ ca rūpam| untyavaśyāyena bhūtāni| 'untyūdhaḥ'—iti kṣīrasvāmī| "yo arumai śraṃsa uta cā ya ūdhani (ṛ0 saṃ0 4, 2, 3,3)"—"ūrdhvanna nagnā jarante (ṛ0 saṃ0 5, 7, 16, 12)"—iti ca nigamau| ūdhanītyatra chāndasatvādanaṅ (5, 4, 131,—142)|| (21) payaḥ| vyākhyātaṃ payasvatītyatra, matvarthīyasya luk| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||

70.7.5

(22) himā| 'hanterhi ca (u0 1, 144)'—iti makpratyayo hirādeśaśca| hanti (adā0 pa0) pahvānīti himam, arśaāditvādc (5, 2, 127)| "śaṃ bhānunā śaṃ himā śaṃ ghṛṇena (ṛ0 saṃ0 7, 8, 13, 4)"—iti nigamaḥ|| (23) varṣī| 'vasa ācchādane (adā0 ā0)'| 'śrasvṛ-gnihitrapyasivasi (u0 1, 10)'—iti u-pratyayaḥ| 'vaste ācchā-dyate lokamiti avaśyāyastamo vā, tadvatī vasuḥ| 'chandasī-vanipau ca (5, 2, 122 vā0 )'—iti īkāraḥ 'vṛṣādīnāśca (6, 1, 102)'—ityādyudāttatvam| yadvā, praśasyavacanād vasu-śabdāt 'votoguṇavacanāt(4, 1, 44)'—iti ṅīṣ, sarvābhūtaramaṇa-tvādrātryāḥ prāśastyam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| iti trayoviṃśatīrātrināmāni |

Linked texts (1)