Nighantu 70.8
Nighaṇṭunirvacana 70.8
- Language
- Sanskrit
70.8.1
(1) vibhāvarī | 'bhā dīptau (adā0 pa0)' vipūrvaḥ | 'āto maninkvanipvanipaśca (3, 2, 74)'–iti vanip | 'vano ra ca (4, 1, 7)'–iti ṅībrephau | viśeṣeṇa bhāti dīpyate ādityakiraṇasambandhāt | "āpasuṣī vibhāvari (ṛ0 saṃ0 3, 8, 3, 6)" –iti nigamaḥ || (2) sūnarī | śobhanā narā asyāṃ santi, matvarthīya īkāraḥ, vyatyayena halṅyādilopaḥ | athavā bahuvrīhiḥ, pippalyāderākṛtigaṇatvādīkāraḥ | narāṇāṃ prasannacittatvena dharmādiviśiṣṭatayā tadānīṃ śobhanatvam | tathā ca mahākaviḥ–'paścimādyāminīyāmāt prasādamiva cetanā'–iti | yadvā, sūnarī śobhanaṃ nayati kālam | 'nṛ naye (kryā0 pa0)' kupūrvāt 'aca iḥ (u0 4, 134),' 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45 vā0)'–iti ṅīp | sūnarī sudhanā | yadvā, 'nṛbhirdevaiḥ samanvitā'–iti mādhavaḥ| 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| vyatyayenāvadhāraṇāścāvagṛhyate| "jyotiṣkṛṇoti sūnarī (ṛ0 saṃ0 5, 6, 1, 1)"—iti nigamaḥ || (3) bhāsvatī| 'bhāsa dīptau (bhū0 ā0),' kvip| bhāsata iti bhāsaḥ prakāśaḥ| bhāsā, tadvatī bhāsvatī 'tasau matvarthe (1, 4, 16)'—iti bha-sañjñayā padkāryaṃ rutvaṃ na bhavati bhāsvatī| "bhāsvatī netrī sūnṛtānām (ṛ0 saṃ0 1, 8, 1, 4)"—iti nigamaḥ || (4) odatī| 'undī kledane (ru0 pa0)'| underlaṭaḥ śatari 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—iti śaturārddhadhātukatvena vikaraṇābhāvaḥ; sārvadhātukatvāt 'sārvadhātukamapit (1, 2, 4)'—itiṅidvadbhāvāt 'aniditām (6, 4, 24)'—iti na-lopaḥ, vyatyayena guṇaḥ 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp| unṛyavaśyāyena odatī| "padaṃ na vetyodatī (1, 4, 4, 1)"—iti nigamaḥ || (5) citrāmaghā| 'ciñ cayane (svā0 u0)'|
70.8.2
'abhicimimidiśaṃsibhyaḥ kraḥ (u0 4, 156)'—iti kra-pratyayaḥ; citram| maṃhatirdānakarmā (nigha0 3, 20), ghañarthe kavidhānamityatra parigaṇanasyopalakṣaṇārthatvāt kapratyaye 'aniditām (6, 4, 24)'—iti na-lopaḥ, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) ghatvam| maṃhate dīyate'sminyaḥ iti maghaṃ dhanam, citramāścaryabhūtaṃ dhanaṃ yasyā iti citrāmaghā, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| "vājinī vatī sūryasya yoṣā citrāmaghā (ṛ0 saṃ0 5, 5, 22, 5)"—iti nigamaḥ || (dṛ) arjunī| 'arja arje arjane (cu0 pa0)'| arjerṇiluki unanapratyayaḥ (u0 3, 55), arjati| yadvā, 'arja gatisthānārjaneṣu (bhū0 pa0)'| bāhulakādunan| gamyate tadarthibhiḥ tiṣṭhati svāśraye| arjunamiti rūpanāma (nigha0 3, 7), taccādityaraśmisambandhāt śvetam, arjunī śvetā, 'anyato ṅīṣ (4, 1, 40)', yadvā, arjunyo gāvaḥ tā asyāḥ santi vāhanatvena matvarthīya īkāraḥ, vyatyayena halṛḍyādilopaḥ| "yā gomatīruṣasaḥ sarva vīrā (ṛ0 saṃ0 1, 8, 4, 3)"—iti śrutiḥ| "dvipaccatuṣpadarjuni (ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 3)"—iti nigamaḥ || (7) vājinī| vāja iṃyaṅnāma (nigha0 2, 7), vājo havirlakṣaṇamannamasyā asti, 'ata iniṭhanau (5, 2, 115)'— 'ṝnnebhyo ṅīp (4, 1, 5)'| yajamānebhyo yāni deyānyannāni taistadvatī vā| "vāyavindraśca cetathaḥ sutānāṃ vājinīvasū (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 5)"—iti nigamaḥ ||
70.8.3
(8) vājinīvatī| vājo balaṃ vego vā tena tadvatī vājinī, kāsau uṣasaḥ svabhūtā tena tadvatī vājinīvatī| yadvā, vājo havirlakṣaṇam annādyasyā astīti vājinī yāgasantatiḥ, tadvatī vājinīvatī| yadvā, vājamannaṃ tadvatī vā vājinī, kāsau avayavabhūtenānnena tadvatī atra saṃhatiḥ, tayā annasaṃhatyā tadvatī vājinīvatī| yadvā, dvāvetau matvarthīyau tayorekārtheṇātitaromatvarthīyaḥ atiśayenānyavatītyarthaḥ 'vājinīvatītiviṣā hi sarvo'nnaṃ labhante'—iti mādhavaḥ| 'sañjñāyām (8, 2, 11)'—iti vā 'chandasīraḥ (8, 2, 15),—iti vā matupo vatvam| "vyaśvebhyaḥ subhage vājinīvati (ṛ0 saṃ0 6, 2, 22, 3)"—"asmabhyaṃ vājinīvati (ṛ0 saṃ0 3, 8, 7, 4)"—iti nigamau || (6) sujñāvarī| supūrvāt 'jñā māne (adā0 pa0)'—ityasmāt 'upasarge ca sañjñāyām (3, 2, 66)'—iti janervidhīyamāno ṅapratyayo bāhulakād bhavati| suṣṭhu ājñāyate abhyasyate iti sujñaṃ sukhaṃ, taddhi sarvaiḥ sarvadā masedaṃ bhūyādityabhyāsena prārthyate| tathāca—'sukhaṃ sujñāteḥ, prajā vai paśavaḥ sujñam,'—iti mādhavaḥ| tadsyā asti| 'chandasīvanipau ca (5, 2, 122 vā0)'—'vano ra ca (4, 1, 7)'—iti ṅītrau, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| 'sujñāvatītyarthaḥ| "sujñāvarī sūnṛtā īrayantī (ṛ0 saṃ0 1, 8, 3, 2)"—iti nigamaḥ|
70.8.4
(10) ahanā| 'ahi gatau,' bhuvādirātmanepadī, 'aha vyāptau,' svādiḥ parasmaipadī| 'yuc bahulam (u0 2,74)'—iti yucpratyayaḥ bahulavacanāt pūrvatra nakāralopaḥ| ahantegacchatyākāśo pratidinaṃ kṣayaṃ gacchatīti vā| vyāpnoti svabhāsā lokaṃ vyāpyate vāditya-raśmibhiḥ| gṛhaṃ gṛhamahanā yātyacchā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 4, 4)"—iti nigamaḥ || (11) dyotanā| payantāt 'dyuta dīptau (bhū0 ā0)'—ityasmāt 'pyāsaśrantho yuc (3, 3, 107)'—iti bāhulakāt kartari yuc 'ṇeraniṭi (6, 4, 51)'—iti ṇilopaḥ| dyotayati sarvān padārthān prakāśakatvāt| yadvā, kevalāt 'anudāttetaśca halādeḥ (3, 3, 146)'—iti yuc| dyotate svayaṃ dyotanā| "siṣāsantī dyotanā śaśvadāgāt (ṛ0 saṃ0 2, 1, 4,4)"—iti nigamaḥ| (12) śvetyā| 'śvitā varṇe (bhū0 ā0)'| ayāditvāt (u0 4, 108) yak draṣṭavyaḥ| śvetate śvetyā| 'śvitā varṇe' iti varṇasāmānyaṃ sāmarthyāt śuklavarṇe'pi śvete paryavasitaṃ draṣṭavyam uṣasi tathā darśanāt| "ruśadvatsā ruśatī śvetyāgāt (ṛ0 saṃ0 1, 8, 1, 2)"—iti nigamaḥ|| (13) aruṣī| 'ṛ sṛ gatau' juhotyādiḥ (pa0), 'ṛ gatiprāpaṇayoḥ' bhvādiḥ (pa0)| 'ṛnahibhyāmuṣan (u0 4, 74)', pippalyāderākṛtigaṇatvādīkāraḥ| iyartti gacchati vādityodaye-nāntaṃ pratidinam prāpayati vā stotṝn aiśvaryādi| yadvā, āṅpūrvāt 'ruca dīptau (bhū0 ā0)'—ityasmāt bāhulakāt ḍuṣac, ṭilopaḥ, āṅo hrasvaśca, ārocate aruṣī| yadvā, aruṣamiti rūpanāma (nigha0 3, 7), sāmarthyādatra śuklaviṣayam, śuklavarṇā aruṣī| 'anyato ṅīp (4, 1, 40)'| "aśve ca citrārūṣī (a0 saṃ0 3, 8, 3, 2)"—iti ca nigamaḥ||
70.8.5
(14) sūnṛtā| (15) sūnṛtāvatī| (16) sūnṛtāvarī| suṣṭhu ūnyate apriyairiti sūna| supūrvāt 'ūṇa parihāne (di0 ā0)'—ityasmāt kip| ṛtamiti satyanāma (niru0 4, 16)| sū'śra tadvataśca sūnṛtam, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) na-lopā- bhāvaḥ| priyaśca satyaśca| pūrvaṃ matvarthīyo'kāraḥ, uttaratra anup anyatra chandasīvanipau ca (5, 2, 122 vā0)'—iti vanip, matau vatvaratvau, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| yadvā, priyasatyarūpā vācaḥ sūnṛtā ucyante| 'tuṅgāvarī sūnṛtā īrayantī (ṛ0 saṃ0 1, 8, 3, 2)'—'udīraya prati mā sūnṛtā uṣaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 3, 2)'—ityādidarśanāt tadvatyaḥ sūnṛtādayaḥ| dīrgho nāpekṣaṇīyaḥ| yadvā sūnṛtetyannanāmasu (nigha0 2, 7) pāṭhādatram| sūnṛtā dhananāma mādhavapakṣeṇa aśvavatyo dhanavatyo vā sūnṛtādayaḥ| 'raivatstotre sūnṛte jāryantī (ṛ0 saṃ0 2, 1, 8, 5)'—'raivadasme vyuccha sūnṛtāvati (ṛ0 saṃ0 1, 6, 26, 4)'—'cikitvit sūnṛtāvari (ṛ0 saṃ0 3, 8, 3, 4)'—iti ca nigamāḥ krameṇa ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit