Nighantu 72.1.1
Nighaṇṭunirvacana 72.1.1
- Language
- Sanskrit
72.1.1
(1) apaḥ | (2) annaḥ | 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)'| 'āpaḥ karmākhyāyāṃ hrasvo nuṭ ca vā (u0 4, 202)'—ityanun vikalpena nuḍāgamaśca| āpnuvanti hi tatkartāram āpnoti vā tān phalarūpeṇa| "indraṃ somebhistadapo vo astu (ṛ0 saṃ0 2, ī, 14, 5)"—"te saubhagaṃ vīravadgomadannaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 11, 3)"—iti ca nigamau || (3) daṃsaḥ | 'dasi daṃsanadarśanayoḥ' curādirātmanepadī, anun (u0 4, 184)| darśayati hi tattatkāraṇena, dṛśyate dṛṣṭibhiḥ iti vā| athavā, 'dasi mokṣaṇe' curādiḥ parasmaipadī, anun (u0 4, 184)| daṃsayati mokṣayati pāpmanaḥ puruṣaṃ saṃsārādāpado vā| yadvā, 'tacha upakṣaye dacha ca (di0 pa0)' atrāntarṇītārthaḥ| karmaṇyanuni vāhulakānnum| upakṣipayitavyaṃ hi, tadantarnetavyamityarthaḥ| "dasmasya cārutamamasti daṃsaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (4) veṣaḥ | 'viṣlṛ vyāptau (zu0 u0)' pacādyac (3, 1, 134)| veveṣṭi vyāpnoti kartṛn, vyāptaṃ vistṛtaṃ vā| yadvā, 'veveṣṭi'—ityattikarmasu (nigha0 2, 8,) paṭhyate| pariveveṣṭi bhojayati svaphalaṃ kartṛn| "karmaṇe vāṃ veṣāya (ya0 vā0 saṃ0 1, 6)"—iti nigamaḥ || (5) vepaḥ| 'vipi preraṇārthaḥ'—iti mādhavaḥ| asun (u0 4, 185)| prerpyante'sin karmakarāḥ| yadvā, 'vepṛ kampane (bhū0 ā0)' asun (u0 4, 185), vepaḥ| "svaṃ vepasā tuvijāta stavānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 11, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) viṣṇvī| 'viṣlṛ vyāptau (tu0 u0)'| 'jṛgṛstṛjāgṛbhyaḥ kvin (u0 4, 54)'—iti bāhulakāt kvin tuḍāgamaśca| veṣasamānārtham| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit