Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.1.2

Nighaṇṭunirvacana 72.1.2

Language
Sanskrit

72.1.2

"viṣṇvī śamībhiḥ sukṛtaḥ sukṛttyayā (ṛ0 saṃ0 3, 4, 7, 3)"—"viṣṇvī śamī taraṇitvena ghāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 20, 4)"—iti ca nigamau| ubhayatrāpi śamīti viśeṣaṇam|| (7) vratam| atra bhāṣyam (niru0 2, 13)—'vratamiti karmanāma—vṛṇotīti sataḥ'—ityādi| atra skandasvāmī—'vratamiti' karmanāmeti| kartari sata iti kṛtavyākhyānam| taddvividham| śubhamaśubhaṃ vā vṛṇoti nibadhnāti kartāram| tathā ca śrutiḥ—'te vidyākarmaṇī samanvārabhate pūrvaprajñā ca'—iti| 'idamapītarad vratam' guḍalavaṇastryādiviṣayanivṛttirūpaṃ karma| 'etasmādeva' rūpasāmānyāt prasaktaṃ vrataṃ nirucyate 'vārayatīti sataḥ'| 'nivṛttirūpo hi saṅkalpaḥ, tadatikramya pramādāt pravartamānaṃ puruṣaṃ vārayati'—iti| pāṭho'rthaśca—'vratamiti karmanāma nivṛttikarma vārayatīti sataḥ (niru0 2, 13)'—iti| vrataṃ karmocyate| kasmāt? vārayate taddhi saṅkalpapūrvakaṃ pravṛttirūpamagnihotrādikarmapratyavāyaṃ vārayatīti puruṣaḥ pravartamāno nivartamānaśca vratenābhisambandhastenāvratena nivāryaryata iti vratasyaiva prādhānyāt hetukartṛtvena vivakṣyate| bhojanamapi vrataṃ kṣudhādi-nivāraṇāt| vṛṇoterghāttoḥ (svā0 u0) 'vṛṇirañjibhyāṃ kit (u0 3, 108)'—iti vidhīyamāno'tacpratyayo bāhulakād bhavati kisvād guṇābhāvaḥ, yaṇādeśaḥ| 'vārayatervā tat'—ityatra lugiti lugapi bāhulakāt| 'vrate'—iti śrībhojadevaḥ—iti kṣīrasvāmī| vratyate varjyate sarvabhogo'treti subodhinīkāraḥ| vraterghāttoḥ 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| vratiśca varjanārthaḥ|

Linked texts (1)