Nighantu 72.1
Nighaṇṭunirvacana 72.1
- Language
- Sanskrit
72.1.1
(1) apaḥ | (2) annaḥ | 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)'| 'āpaḥ karmākhyāyāṃ hrasvo nuṭ ca vā (u0 4, 202)'—ityanun vikalpena nuḍāgamaśca| āpnuvanti hi tatkartāram āpnoti vā tān phalarūpeṇa| "indraṃ somebhistadapo vo astu (ṛ0 saṃ0 2, ī, 14, 5)"—"te saubhagaṃ vīravadgomadannaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 11, 3)"—iti ca nigamau || (3) daṃsaḥ | 'dasi daṃsanadarśanayoḥ' curādirātmanepadī, anun (u0 4, 184)| darśayati hi tattatkāraṇena, dṛśyate dṛṣṭibhiḥ iti vā| athavā, 'dasi mokṣaṇe' curādiḥ parasmaipadī, anun (u0 4, 184)| daṃsayati mokṣayati pāpmanaḥ puruṣaṃ saṃsārādāpado vā| yadvā, 'tacha upakṣaye dacha ca (di0 pa0)' atrāntarṇītārthaḥ| karmaṇyanuni vāhulakānnum| upakṣipayitavyaṃ hi, tadantarnetavyamityarthaḥ| "dasmasya cārutamamasti daṃsaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (4) veṣaḥ | 'viṣlṛ vyāptau (zu0 u0)' pacādyac (3, 1, 134)| veveṣṭi vyāpnoti kartṛn, vyāptaṃ vistṛtaṃ vā| yadvā, 'veveṣṭi'—ityattikarmasu (nigha0 2, 8,) paṭhyate| pariveveṣṭi bhojayati svaphalaṃ kartṛn| "karmaṇe vāṃ veṣāya (ya0 vā0 saṃ0 1, 6)"—iti nigamaḥ || (5) vepaḥ| 'vipi preraṇārthaḥ'—iti mādhavaḥ| asun (u0 4, 185)| prerpyante'sin karmakarāḥ| yadvā, 'vepṛ kampane (bhū0 ā0)' asun (u0 4, 185), vepaḥ| "svaṃ vepasā tuvijāta stavānaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 11, 2)"—iti nigamaḥ|| (6) viṣṇvī| 'viṣlṛ vyāptau (tu0 u0)'| 'jṛgṛstṛjāgṛbhyaḥ kvin (u0 4, 54)'—iti bāhulakāt kvin tuḍāgamaśca| veṣasamānārtham| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ|
72.1.2
"viṣṇvī śamībhiḥ sukṛtaḥ sukṛttyayā (ṛ0 saṃ0 3, 4, 7, 3)"—"viṣṇvī śamī taraṇitvena ghāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 20, 4)"—iti ca nigamau| ubhayatrāpi śamīti viśeṣaṇam|| (7) vratam| atra bhāṣyam (niru0 2, 13)—'vratamiti karmanāma—vṛṇotīti sataḥ'—ityādi| atra skandasvāmī—'vratamiti' karmanāmeti| kartari sata iti kṛtavyākhyānam| taddvividham| śubhamaśubhaṃ vā vṛṇoti nibadhnāti kartāram| tathā ca śrutiḥ—'te vidyākarmaṇī samanvārabhate pūrvaprajñā ca'—iti| 'idamapītarad vratam' guḍalavaṇastryādiviṣayanivṛttirūpaṃ karma| 'etasmādeva' rūpasāmānyāt prasaktaṃ vrataṃ nirucyate 'vārayatīti sataḥ'| 'nivṛttirūpo hi saṅkalpaḥ, tadatikramya pramādāt pravartamānaṃ puruṣaṃ vārayati'—iti| pāṭho'rthaśca—'vratamiti karmanāma nivṛttikarma vārayatīti sataḥ (niru0 2, 13)'—iti| vrataṃ karmocyate| kasmāt? vārayate taddhi saṅkalpapūrvakaṃ pravṛttirūpamagnihotrādikarmapratyavāyaṃ vārayatīti puruṣaḥ pravartamāno nivartamānaśca vratenābhisambandhastenāvratena nivāryaryata iti vratasyaiva prādhānyāt hetukartṛtvena vivakṣyate| bhojanamapi vrataṃ kṣudhādi-nivāraṇāt| vṛṇoterghāttoḥ (svā0 u0) 'vṛṇirañjibhyāṃ kit (u0 3, 108)'—iti vidhīyamāno'tacpratyayo bāhulakād bhavati kisvād guṇābhāvaḥ, yaṇādeśaḥ| 'vārayatervā tat'—ityatra lugiti lugapi bāhulakāt| 'vrate'—iti śrībhojadevaḥ—iti kṣīrasvāmī| vratyate varjyate sarvabhogo'treti subodhinīkāraḥ| vraterghāttoḥ 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ| vratiśca varjanārthaḥ|
72.1.3
"athā vayamādityavrate tava (ṛ0 saṃ0 1, 2, 15, 5)"—"brāhmaṇā vratacāriṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 3, 1)"—iti ca nigamau| "agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi (ya0 vā0 saṃ0 1, 5)"—ityādau vrataśabde nivṛttikarmatā || (8) karvaram| karvaterghātoḥ (bhū0 pa0) 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (3, 3, 118)'—iti ghapratyayaḥ, karvaram| 'kṛ vikṣepe (tudā0 pa0)' 'kṛñ hiṃsāyām (svā0 u0)'| 'kṛgaśrṛ-vṛścatibhyaḥ arac (u0 2, 114)'| kirati phalaṃ, kīryate'smin pātrādīti vā, hinasti tat śubhaṃ puruṣabhāvamaśubhaṃ puṇyam| "ata ino'pi karvarā purūṇi (ṛ0 saṃ0 8, 7, 2, 2)"—iti nigamaḥ || (6) śakma| 'śaklṛ śaktau (di0 u0)'| 'aśiśakibhyāṃ chandasi (u0 4, 142)'—iti maninpratyayaḥ| śakyate anenābhimataṃ prātuṃ, śaknotīṣṭaṃ sādhayituṃ vā, śakyate kartumiti vā| “madhyākarttornyadhāccakrama dhīraḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 2, 4)”—iti nigamaḥ || (10) katuḥ| karoteḥ (bhū0 u0) 'kṛñnaḥ katuḥ (u0 1, 74)'—iti katupratyayaḥ| kriyate dvijātibhiḥ| “katuṃ dadhikrā anu santavītvat (ṛ0 saṃ0 3, 7, 14, 4)”—“śatakrato mādayasva suteṣu (ṛ0 saṃ0 4, 7, 13, 5)”—iti ca nigamau || (11) karuṇam| 'kṛ vikṣepe (tudā0 pa0)' 'kṛñ hiṃsāyām (svā0 u0)'| 'kṛvṛdāribhya unan (u0 3, 50)'| karvareṇa samānārtham| “sa viśvasya karuṇasyeśa ekaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 2)”—iti nigamaḥ || (12) karaṇāni| karoteḥ 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc kriyate lyuṭ vā| karaṇaṃ sādhanamiti prāpte jasi pāṭho yathādṛṣṭam| 'karmavāci karaṇamādyudāttam'—iti mādhavaḥ|
72.1.4
“pra te pūrvāṇi karaṇāni vocam (ṛ0 saṃ0 4, 1, 30, 1)”—“pra te pūrvāṇi karaṇāni vipra (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 5)”—iti ca nigamau || (13) karāṃsi| karoterasun (u0 4, 184)| 'bhūte'pi dṛśyante (3, 3, 2)'—iti bhūte vā bhaviṣyati vā| arthaḥ pūrvavat| 'karāṃsīti kṛtāni syuḥ kriyamāṇāni kecana'—iti mādhavaḥ| “āvidvām̐āha viduṣe karāṃsi (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 5)”—iti nigamaḥ || (14) karantī| 'kṛñ karaṇe' bhūvādiḥ (u0)| śatari ṅīp| karaṇamabhimataṃ kartuḥ| yathādṛṣṭaṃ pāṭhaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (15) karikat| 'dādharti dardharti darddharṣi (7, 4, 65)'— ityādi sūtreṇa chandoviṣayeṇa karoteryaṅlugantasya śatari numāgamo bhāvo'bhyāsasya rigāgamo'pi nipātyate| atra nyāsaḥ—'yaṇādeśo kṛte anṛkārāntatvādṅsyābhyāsasya rigāgamo na prāpnotīti so'pi nipātyata iti| punaḥ punaḥ karotīṣṭraprāptimanivārañca| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (16) cakrat| 'kṛñ karaṇe' bhvādiḥ (u0)| śatṛ| 'juhotyādibhyaḥ śluḥ (2, 4,75)'—vahulañchandasi (2, 4, 76)'—iti śapaḥ ślurdvirvacanādiḥ yaṇādeśaḥ| karotyabhīṣṭram| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| keṣucit kośeṣu cakraturiti dṛṣṭram, nigamadarśanāñcirṇayaḥ| asya sthāne carkṛtyamiti mādhavīye dṛṣṭam| "carkṛtyāni kṛṇvataḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 7, 13 )"—ityatra 'karmāṇi carkṛtyāni'—iti bhāṣyañca|| (17) kartvam| karoteḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)' —iti vanpratyayaḥ kriyate| yadvā, 'kṛtyārthe tavaikekenyatvanaḥ (3, 4, 14)'—iti tvanpratyayaḥ, kṛtyārthatvaṃ bhāvakarma| "taddevānāṃ devatamāya kartvam (ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 3)"—iti nigamaḥ| atra skandasvāmibhāṣyam—'kartvamiti karmanāma' —iti|| (18) karttoḥ|
72.1.5
karoteḥ 'sitanigamimasisacyavidhānkuśibhyastun (u0 1, 67 )'—iti bāhulakāt tunpratyayaḥ| arthaḥ pūrvavat| ṣaṣṭhyeyakavacanasya pāṭho yathādṛṣṭam| "madhyākarttorvitartaṃ sañjabhāra (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 4)"—"madhyākarttornyadhācchakam dhīraḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 2, 4)"—iti ca nigamau || karoteḥ 'kṛtyārthe tavaikekenyaṃtvanaḥ (3, 4, 14)' —iti tavaipratyayaḥ | 'kṛnmejantaḥ (1, 1, 36)'—ityavyayatvam | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || karoteḥ 'paḥ kicca (u0 1, 68)'—iti vidhīyamānastupratyayo bāhulakād bhavati | kriyate kṛtu | 'śilpāvanye kṛturyakam'—ityatra mādhavenāpi karmanāmasu paṭhitaḥ | 'ghupāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityatra 'iyāḍiyājī-kāraṇāmupasaṅgyānam (7, 1, 36 vā0)'—iti vibhakterīkārādeśaḥ | "tvaṃ ratha metaśaṃ kṛtvye dhane (ṛ0 saṃ0 1, 4, 18, 1)"—iti nigamaḥ | atra skandasvāmibhāṣyam—'kṛtvīti karmanāma, karmaṇi dhane nimitte dhanārthaṃ yat karmetyarthaḥ | karmātra saṃśrīmaḥ saṃgrāmārthamājiḥ syāt'—iti | "kṛtvī savarṇāmadadiṃvasvate (ṛ0 saṃ0 7, 6, 23, 2)"—ityatra tu tvāntaṃ tathā skandasvāminā vyākhyātatvāt || 'dhṛṅ ādhāre' divādiḥ (u0)| dhārayati karttāraṃ phalapradānena| yadvā, dadhāteḥ kipi 'ghumāsthāgāpāja-hātisāṃ hali (6, 4, 66)'—itītve rūpam| ītvaśca kinlope'pi| dhārayati karttāramiti pūrvavad dadāti vā phalaṃ dhīḥ karma| 'dadhāternihitaṃ dravyeṣu tat'—iti mādhavaḥ| yadvā, dhyāyateḥ samprasāraṇatve kipi rūpam| dhyāyate cintyate karttṝmirevaṃ kartavyamiti| "dhiyaṃ dhiyaṃ sīṣadhāti pra pūṣā (ṛ॰ saṃ॰ 4, 8, 6, 3)"—iti nigamaḥ|| (22) śacī| 'śaca vyaktāyāṃ vāci' bhvādirātmanepadī|
72.1.6
'in sarvadhātubhyaḥ (u॰ 4, 114)'| 'kṛdikārāt (4, 1, 4 vā0)'—iti ṅīṣ| śacante vyaktā vācaḥ kurvantyasyāmiti śacī| kṣīrasvāmī tu 'śacati śacī, śaca śvaca gatau'—iti vyākhyat| gatyarthaḥ śacirdhātupāṭhe na dṛṣṭaḥ| "yad devayanto mavathaḥ śacībhiḥ (ṛ॰ saṃ॰ 5, 5, 16, 4)"—iti nigamaḥ|| (23) śamī| 'śama upaśame (di॰ pa॰)' asmāt in, ṅīṣ ca pūrvavat| śamyatyanayā nihanyāni| ṇijantādvā pūrvavat in-ṅīṣau| śamayatyaniṣṭyādhyādīni| "śamīmadurmasya vā (ṛ॰ saṃ॰ 6, 5, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (24) śimī| śamateḥ pūrvavaccirvāho'rthaśca| vāhulakātkārasyekāraḥ| śaknotervā kakārasya makāraḥ, akārasyekāraśca śakmetyanena samānārthaḥ| "dhuniḥ śamīvāñcharumā ṛjīpī (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 14, 5)"—iti nigamaḥ|| (25) śaktiḥ| śaknoteḥ 'striyāṃ ktin (3, 3, 94)'| śakyate kartuṃ śakyate vānayā paralokaṃ jetum| "ajījanacchaktibhīrodamiprām (ṛ॰ saṃ॰ 8, 4, 11, 5)"—iti nigamaḥ|| (26) śilpam| 'śīla upadhāraṇe' curādiḥ (pa॰), 'śīla samādhau' bhvādiḥ (pa॰)| anayoḥ 'khaṣpaśilpaśaṣpavāṣparūpa-sarpatalpāḥ (u॰ 3, 166)'—iti pratyaye ṇilope (6, 4, 51) ca upadhāyā hrasvatvaṃ nipātyate | śīlayati śīlatīti vā śilpam | 'yat kumbhakārādi karma'—ityuṇādivṛttiḥ | śīlayanti punaḥ punarabhyasyanti taditi śilpam | yadvā, śinoti karttāraṃ tanūkaroti duṣkaratvenātikleśakaratvāditi nipātanādrūpasiddhiḥ | 'śilp niśāne (svā0 u0)' 'niśānaṃ tanūkaraṇam'—iti subodhinīkāraḥ | "yatte śilpaṃ kaśyapa rocanāvat (atha0 saṃ0 13, 3, 10)"— "divaḥ śilpamavantam"—iti ca nigamau || iti ṣaḍviṃśatiḥ karmanāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit