Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.11

Nighaṇṭunirvacana 72.11

Language
Sanskrit

72.11

aghnyā| "ahantavyā bhavatītyaghnīti vā (niru0 11, 43)"—iti bhāṣyam| aghasya durbhikṣāderhantrī vā ahantavyā| agha śabde nañi vā upapade hanteḥ "aghnyādayaśca (u0 4, 108)"—iti yatpratyayāntaṃ nipātyate| "nahi me astyaghnyā (ṛ0 saṃ0 6, 7, 12, 4)"—"addhi tṛṇamaghnye viśvadānīṃ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 5)"—iti nigamau || (2) ukṣā| vyākhyātaṃ raśmināmasu (155 pṛ0)| vasati kṣīrādi havirasyām| "ukṣiyeti gonāmotkṣāviṇo'syāṃ bhogā ukṣeti ca"—iti (niru0 4, 16) bhāṣyam| "utkṣāviṇo'syāṃ bhogāste ūrdhvaṃ sravanti gacchanti kṣīradadhinavanītakrameṇa"—iti skandasvāmī| "mayobhūrvāto abhivātūkṣāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 27, 1)"—"ukṣaḥ piteva jāryāyi yajñaiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 14, 4)"—iti ca nigamau || (3) usriyā| usraśabdāt pṛṣodarāditvena svārthe ghaḥ| arthaḥ pūrvavat "avidra usriyā anu (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 5)" —"samusriyābhirvāvaśanta naraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 3)"— iti ca nigamau || (4) ahī| ahiśabdo vyākhyāto meghanāmasu (87 pṛ0)| 'kṛdikārāt :( 4, 1, 45 vā0 )'—iti ṅīp| gamyate'nayā kṣīrādihaviḥ, gamyate dattayā puṇyam, arhati śraddhādinā manuṣyān, na hantavyā vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| "īkṣeṇyāso aho 3 nacāraghaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 2, 3)"—iti bhāṣyaṃ draṣṭavyam|| (5) mahī, (6) aditiḥ, (7) ilā| vyākhyātāni pṛthivīnāmasu (34 pṛ0, 32 pṛ0, 33 pṛ0)| tatra dyateḥ ktini, 'dyatisyati (4, 7, 40 )'—itītve ditiḥ, nañsamāsaḥ| ityaditiśabdasya vyutpattiḥ| mahate pūjyate sarvadevatātmakatvāt upabhogasādhanatvādvā| mahānte'nayā devāḥ paya ādīnāṃ haviṣāṃ tadāyattatvāt| "devāśca yāmiryajate dadāti ca"—iti śrutiḥ| punaḥ punaḥ duhyamānāpi na kṣīyate| na dyati, akhaṇḍanīyā vā| īḍyate stūyate devatāttvāt dīpyate vā cārutayā| gamyate tadrthibhiriti vā| "mahīnāṃ payo'si (ya0 vā0 saṃ0 4, 3)"—iti, "adita ehi sarasvatyehi (ya0 vā0 saṃ0 38, 2)"—iti, "mimikṣvā samilābhirā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 5, 6)"—"iḍe rante havye kāmye (ya0 vā0 saṃ0 8, 43)"—iti ca nigamāḥ ||
(8) jagatī| manuṣyanāmasu "jagataḥ"--ityatra vyākhyātam (200 pṛ0)| śatṛ| 'ugitaśca (4, 1, 6)'—iti ṅīp| gamyate tadarthibhiḥ| jagatyā chandsā āhāryatvād atrāhāryāhara-ṇyayorabhedena vā jagatī| "jāgatā hi paśavo jagatī hi tāmanā-hast"—iti hi brāhmaṇam| "jāgatāḥ paśavaḥ (ai0 brā0 4, 1, 3)"—iti ca| "samoṣadhayorasena sa aivatīrjagatībhiḥ"—iti nigamaḥ||
(6) śakkarī| vyākhyātaṃ vāhunāmasu (207 pṛ0)| śaknoti kṣīrādipradānena tadghantaṃ prīṇayituṃ sparśanena vā pāpamapanetum| śakkarīśabdasambandhādabhedena vā śakkarī| "paśavo vai śakryaḥ paśūne-vāvarudhyate"—iti śrutiḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
iti nava go (vāk) nāmāni |
16 ||

Linked texts (1)