Nighantu 72.13.2
Nighaṇṭunirvacana 72.13.2
- Language
- Sanskrit
72.13.2
(7) huraḥ| 'hū kauṭilye (bhū0 pa0)' attikarmā ca| atra| hurati kuṭilo bhavatyanena atti vā| (8) tapuṣī | (9) jūrṇiḥ| jūrṇirjacatervā dracatervā jīryatervā'—iti bhāṣyam| (niru0 6, 4, )| gacchatyanena duḥkhaṃ, lokagarhāṃ vā hinasti parān vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'mana jñāne (tanā0 ā0)'| 'yajima-niśundhidasijanisyo yuc (u0 3, 18)'—iti yuc| bāhulakādanādeśābhāvaḥ| jñāyate tyājyatvena| yadvā, manyate-dīptikarmaṇo yuc| "dīpyate'nena tadvān| na hi te kṣatraṃ na saho na manyum| (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 1)"—"ā hṛṇānasya manyavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 2)"—iti nigamau || 'vyatha bhayacalanayoḥ (bhū0 ā0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—iti in| vibhetyasmāt sajjanaḥ, calati ghānena svadharmāt| "patattribhiraśramairavyathibhiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 7)"—"agne mākiṣṭe vyathirā dadharṣīt (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 3)"—iti ca nigamau || atra varttante ityādīnāṃ gatyarthānāṃ gatikarmakatvaṃ skandasvāminā pratipāditam | anekārthatvādvā gatikarmatvam | eṣvapradarśitanigamānāṃ nigamā anveṣaṇīyāḥ | anuktavikaraṇānāṃ bhūvāditvaṃ jñeyam, anuktau parasmaipaditvañca || (1) varttate | 'vṛtu varttane (bhū0)' ātmanepadī || (2) ayate | (3) loṭate | (4) loṭhate || (5) syandate | 'syandu prasravaṇe (bhū0)' | ātmanepadī | "syandantāṃ kulyā vihitāḥ purastāt (ṝ0 saṃ0 4, 4, 28, 3)" —iti nigamaḥ || (6) kasati | 'kasa gatau (adā0 pa0)' | (7) sarpati | 'sṛpū gatau (bhū0 pa0)' | "namo astu sarpebhyaḥ" —"ahirnaṃ jūrṇāmati sarpati tvacam (ṝ0 saṃ0 7, 3, 20, 4)" —iti nigamau || (8) syamati | (9) sravati | 'sru gatau (bhū0 pa0)' |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit