Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.13

Nighaṇṭunirvacana 72.13

Language
Sanskrit

72.13.1

(1) helaḥ | helateḥ bhāve asun | "devasya helo'vayāsi sīṣṭhāḥ ( ṛ0 saṃ0 3, 4, 12, 4 )"—iti nigamaḥ || (2) haraḥ | 'hṛñ haraṇe ( bhū0 u0 )' asun | harati kṛtyākṛtyavivekaṃ, hriyate vānena puruṣaḥ svacaśam, durjayo'ntaraḥ śatruḥ krodhaḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (3) ghṛṇiḥ | jvalajjāmasu vyākhyātam ( 176 pṛ0 )| kṣaratyanena svedādiḥ, dīpyate'nena vā, kruddho'gniriva jvalati hi prasiddhaḥ | "āghṛṇe saṃsacāvahai ( ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1 )"—iti nigamaḥ | 'mā hṛṇānasya ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 2 )'—ityatra bhāṣye'—hṛṇiriti krodhanāmasu pāṭhāt harati krodhārtho'pi gamyate'—iti skandasvāmī, tat kathamiti vicintyam || (4) tyajaḥ| 'tyaja hānau (bhū0 pa0)'| atra| tyajyate satpuruṣaiḥ, tyajyante'nena prāṇā iti vā, tyajyate vā svadharmaḥ| "kruddhaḥ pāpaṃ kinna kuryyāt kruddho hanyāt gurūnapi| kruddhaḥ paruṣayā vācā naraḥ sādhūnapi kṣipet"—iti hi mahābhāratam| "mahaścidasi tyajaso varūtā (ṛ0 saṃ0 2, 4, 8, 1)"—"kiṃ deveṣu tyaja enaścakartha (ṛ0 saṃ0 8, 3, 14, 6·)"—iti nigamau| (5) bhāmaḥ| bhāmaterbhāve ghañ| yadvā 'bhā dīptau (adā0 pa0)' | 'arttistusuhusṛdhṛkṣikṣubhāyāvāpadiyakṣinībhyo man (u0 1, 137)'—iti man| dīpyate tena tadvān| "devajuṣṭocyate bhāmine gīḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 1)"—"svayambhūrbhāmo abhimātiṣāhaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 18, 4)"—iti nigamau || (6) han| 'hana hiṃsāgatyoḥ (adā0 pa0)' atra| "nañi hana eha ca (ḍa0 4, 218),"—iti nañyupapade vidhīyamāna ehādeśo bāhulakāt nañvināpi bhavati| "anehasaste harivo abhiṣṭau (ṛ0 saṃ0 8, 1, 30, 2)"—iti nigamaḥ ||

72.13.2

(7) huraḥ| 'hū kauṭilye (bhū0 pa0)' attikarmā ca| atra| hurati kuṭilo bhavatyanena atti vā| (8) tapuṣī | (9) jūrṇiḥ| jūrṇirjacatervā dracatervā jīryatervā'—iti bhāṣyam| (niru0 6, 4, )| gacchatyanena duḥkhaṃ, lokagarhāṃ vā hinasti parān vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'mana jñāne (tanā0 ā0)'| 'yajima-niśundhidasijanisyo yuc (u0 3, 18)'—iti yuc| bāhulakādanādeśābhāvaḥ| jñāyate tyājyatvena| yadvā, manyate-dīptikarmaṇo yuc| "dīpyate'nena tadvān| na hi te kṣatraṃ na saho na manyum| (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 1)"—"ā hṛṇānasya manyavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 16, 2)"—iti nigamau || 'vyatha bhayacalanayoḥ (bhū0 ā0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—iti in| vibhetyasmāt sajjanaḥ, calati ghānena svadharmāt| "patattribhiraśramairavyathibhiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 7)"—"agne mākiṣṭe vyathirā dadharṣīt (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 3)"—iti ca nigamau || atra varttante ityādīnāṃ gatyarthānāṃ gatikarmakatvaṃ skandasvāminā pratipāditam | anekārthatvādvā gatikarmatvam | eṣvapradarśitanigamānāṃ nigamā anveṣaṇīyāḥ | anuktavikaraṇānāṃ bhūvāditvaṃ jñeyam, anuktau parasmaipaditvañca || (1) varttate | 'vṛtu varttane (bhū0)' ātmanepadī || (2) ayate | (3) loṭate | (4) loṭhate || (5) syandate | 'syandu prasravaṇe (bhū0)' | ātmanepadī | "syandantāṃ kulyā vihitāḥ purastāt (ṝ0 saṃ0 4, 4, 28, 3)" —iti nigamaḥ || (6) kasati | 'kasa gatau (adā0 pa0)' | (7) sarpati | 'sṛpū gatau (bhū0 pa0)' | "namo astu sarpebhyaḥ" —"ahirnaṃ jūrṇāmati sarpati tvacam (ṝ0 saṃ0 7, 3, 20, 4)" —iti nigamau || (8) syamati | (9) sravati | 'sru gatau (bhū0 pa0)' |

72.13.3

"avasravedaghaśaṃso vatasm (ṝ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)"—iti nigamaḥ || (10) sraṃsate| 'sraṃsu avasraṃsane (bhū0)' ātmanepadī| "jātena jātamati sa pra sarsrate (ṝ0 saṃ0 2, 7, 4, 1)"—iti nigamaḥ| 'srasatirantarṇītaṇyarthaḥ'—iti haradattaḥ || (11) avati| 'aca rakṣaṇagatyādau (bhū0 pa0)' "prāvan vāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ (ṝ0 saṃ0 3, 2, 2, 5)"—"taṃ ghedagnirdhāvati (ṝ0 saṃ0 6, 5, 26, 4)"—iti nigamau || (12) śrotati| 'śrutirkṣaraṇe (bhū0 pa0)'| "śrotanti te vaso stokāḥ (ṝ0 saṃ0 3, 1, 21, 5)"—iti nigamaḥ || (13) dhvaṃsati| (14) venati| nairuktadhātuḥ| "ā pra drava harivo mā vi venaḥ (ṝ0 saṃ0 4, 1, 26, 2)"—"nāsatyā mā ci venatam (ṝ0 saṃ0 4, 4, 16, 2)"—iti nigamau || (15) mārṣṭi| 'mṛja śuddhau' adādiḥ| "mṛgo na bhīmaḥ (ṝ0 saṃ0 2, 2, 24, 2)"—"u rāvantarikṣo marjayanta (ṝ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)"—iti nigamau || (16) bhuraṇyati| 'bhuraṇa dhāraṇapoṣaṇayoḥ' kaṇḍvādiḥ| "bhuraṇyantaṃ janām̐ anu (ṝ0 saṃ0 1, 4, 8, 1)"—"śucirviāṃ stomo bhuraṇāvajīgaḥ (ṝ0 saṃ0 7, 7, 22, 1)"—iti ca nigamau || (17) śavati| 'śava gatau'| 'śu gatau'—iti skandasvāmī, "mā bhema śavasaspate (ṝ0 saṃ0 1, 1, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (18) kālayati| 'kala kṣepe' curādiradantaḥ| vyatyayena sthānivadbhāvādvṛddhiḥ| "taṃ kāle kāla āgate yate"—iti nigamaḥ| 'kālaḥ kālayatergatikarmaṇaḥ (niru0 2, 25)'— iti yāskaḥ|| (19) pelayati| 'pel phel śel gatau (bhū0 pa0)'| "vayāṃsi pakvā gandhena pipīlikāḥ praśāda"—iti nigamaḥ| 'pipīlikā pelatergatikarmaṇaḥ (niru0 7, 13)'—iti yāskaḥ|| (20) kaṇṭati| 'kaṭi gatau (bhū0 pa0)'|

72.13.4

"yātudhānebhyaḥ kaṇṭakīkārīm (ya0 vā0 saṃ0 30, 8)"—iti nigamaḥ| 'kaṇṭakaḥ kantapo vā kṛntatervā kaṇṭatervā syād gatikarmaṇaḥ iti niruktam (6, 32)'| 'kaṇṭati paśyati parān'—iti skandasvāmī|| (21) pisyati| 'pisra pesra gatau (bhū0 pa0)'| vyatyayena śyan|| (22) visyati| (23) misyati| 'visa preraṇe' 'masī parimāṇe' divādiḥ| misyatītīkāraśchāndasaḥ| "iyaṃ śaṣmebhirvisakhā icāṛjat (ṛ0 saṃ0 4, 8, 30 2)"—iti nigamaḥ| atra 'visyatirgatikarmasu paṭhyate'—iti skandasvāmī| ṛgbhāṣye —visyati misyati imau nairuktadhātū|| (24) pravate| (25) plavate| (26) cyavate| 'cyuṅ cyuṅ pluṅ mluṅ kluṅ gatau (bhū0 ā0)'| abhi pravanta samaneva yoṣāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)"—"tisraḥ pṛthivīrupari pravā divaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 5, 2)"—iti nigamau|| (27) kavate| 'kuṅ gatiśoṣaṇayoḥ (bhū0 ā0)'| "nīcīnavāraṃ varuṇaḥ kavandham (ṛ0 saṃ0 4, 4, 30, 3)"—iti nigamaḥ| 'kavatergatikarmaṇaḥ kavandhamudakam'—iti skandasvāmī || (28) gavate| (29) navate| 'ṇu stutau' adādiḥ (pa0)| 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 75)'—iti śapo lugbhāvaḥ, ātmanepadantuvyatyayena| 'pradheneva uddruto navanta (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 1)'— iti nigamaḥ || (30) kṣodati| 'kṣudir sampreṣaṇe' rudhādiḥ, svaritet| vyatyayena śap| "kṣodanta āpo riṇate vanāni (ṛ0 saṃ0 4, 3, 23, 6)"—iti nigamaḥ || (31) nakṣati| 'nakṣa gatau (bhū0 pa0)'| "śaphacyutoreṇurnakṣata dyām (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 4)"—iti nigamaḥ || (32) sakṣati| 'paca samavāye' svaritet (bhū0)| 'sip bahulaṃ leṭi (3, 1, 34)' 'leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)'| nairuktadhāturvā|

72.13.5

"sakṣvādeva pra paspuraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 25, 1)"—iti skandasvāmī || (33) myakṣati| myakṣergatikarmaṇo rūpam'—iti skandasvāmī || (34) sacati| saca samavāye (bhū0 u0)'| "acchinnapatrāḥ sacantām (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 1)"—"agniṃ viśvā abhi pṛkṣaḥ sacante (ṛ0 saṃ0 1, 5, 16, 2)"—iti nigamau| 'sacatyṛcchatīti gatikarmasu pāṭhāt'—iti skanda-svāmī || (35) ṝcchati| 'ṛ gatiprāpaṇayoḥ (bhū0 pa0)' | 'pāghrādhmā (7, 3, 78)'—ityādisūtreṇa ṝcchādeśaḥ| "vācā stenaṃ śarava ṝcchantu (ṝ0 saṃ0 8, 4, 7, 5)'—iti nigamaḥ || (36) turīyati| nairuktadhātuḥ || (37) catati| 'cate yācane' syaritet| "dūrādudūramacīcatam"—iti nigamaḥ| 'catatirgatyarthe ca'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ || (38) atati| 'ata sātatyagamane'| "ayamu te samatasi (ṝ0 saṃ0 1, 2, 28, 4)"—iti nigamaḥ || (39) gāti| 'gāṅgatau (adā0 ā0)'| vyatyayena parasmaipadī| "niryat—pūteva svadhitiḥ śucirgāt (ṝ0 saṃ0 5, 2, 4, 4)"—iti nigamaḥ || (40) iyakṣati| 'yaja pūjāyām' tudādirātmanepadī| vyatyayena parasmaipadam| 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—iti hi ārdhadhātukatvāt ṇilopaḥ| yajeḥ sani vā rūpam, abhyāsasya samprasāraṇaṃ vyatyayena| "kavimiyakṣasi prayajyaḥ (ṝ0 saṃ0 4, 8, 5, 4)"—iti nigamaḥ| 'gatikarmā'—iti haradattaḥ || (41) saścati| sacatereva chāndasaḥ śakāra upajanaḥ| "asaścantī bhūridhāre payasvatī (ṝ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)"— ṛjīṣiṇa vṛṣaṇaṃ saścataḥ thriye (ṛ0 saṃ0 1, 5, 8, 2)"—iti nigamau || (42) tsarati| 'tsara chadmagatau (bhū0 pa0)'| "abhi tsaranti dhenubhiḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 18, 1)"—acatsarat spṛśatyaścikitvān (ṛ0 saṃ0 1, 5, 15, 5)"—iti nigamau ||

72.13.6

(43) raṃhati| rahi gatau (bhū0 pa0)'| "sahasrasāḥ śatasā asya raṃhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 3)"—"puroharibhyāṃ vṛṣabho ratho hiṣaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 3)"—iti nigamau| 'stho raṃhatergatikarmaṇaḥ (niru0 6, 11)'—iti bhāṣyam || (44) yatate| 'yatī prayatne' ātmanepadam (bhū0)| "haṃsā iva śreṇiśo yatante (ṛ0 saṃ0 2, 3, 12, 5)"—"mitraṃ na yātayajanam (ṛ0 saṃ0 6, 7, 11, 2)"—iti nigamau || (45) bhramati| 'bhramu calane (bhū0 pa0)'| "bhramiraspṛsikunmararyānām"—iti nigamaḥ || (46) dhrajati| 'dhraja dhraji gatau' (bhū0 pa0) "dhrājirekasya daddaśe na rūpam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 4)"—"ahirdhunirvāta iva dhrajīmān (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 1)"—iti nigamau || (47) rajati| (48) lajati| (49) kṣiyati || (50) dhamati| 'dhamiḥ sautraḥ'—iti skandasvāmī| yadvā, 'dhmā śabdāgnisaṃyogayoḥ (bhū0 pa0)'| 'pāghādhmāsthā (7, 3, 78)'—ityādinā dhamādeśaḥ| "prāvanvāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 2, 5)"—niḥṣīmadbhyo dhamatho niḥṣadhasthāt (ṛ0 saṃ0 4, 1, 30, 4)"—iti nigamau || (51) mināti| 'mīñ hiṃsāyām'| mīnāternigame (7, 3, 81)'—iti hrasvaḥ| "minoti"—iti pāṭhāntaram| tatra 'ḍu miñ kṣepaṇe' svādiḥ| "saptacakraṃ rathamapviśvaminvam (ṛ0 saṃ0 2, 8, 6, 3)"—iti nigamaḥ| 'mīnāteretadrūpam, sarveṇāpi loke nāvagantumaśakyam'—iti haradattaḥ|| (52) ṛṇvati| 'ṛvi ravi gatau (bhū0 pa0)'| 'iditonum dhātoḥ (7, 1, 58)' 'rayermatau bahulam (6, 1, 34 vā0)'—iti bahulavacanāt samprasāraṇam| "vyanuṣag vāryā deva ṛṇvati-(ṛ0 saṃ0 1, 4, 23, 3)"—iti nigamaḥ| 'ṛṇvatirgatikarmā, antarṇītaṇyarthaḥ| vividhaṃ gamayati—iti skandasvāmibhāṣyam||

72.13.7

(53) ṝṇoti| 'ṛṇa gatau' tanādiḥ svaritet| sañjñā-pūrvako vidhiranityaḥ—iti laghūpadhaguṇābhāvaḥ| "abhikṛṣṇena rajasā dyāmṛṇoti (ṛ0 saṃ0 1, 3, 7, 4)" "ṛṇo rapo ana-vadyārṇāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 16, 2)"—iti nigamau| ubhayorapi 'ṛṇotirgatikarmā'—iti skandasvāmibhāṣyam|| (54) svarati 'svṛ śabdopatāpayoḥ'| "harī indra pratadvasū abhisvara (ṛ0 saṃ0 6, 1, 12, 2)"—iti nigamaḥ|| atra 'gatikarmā'—ityuktaṃ skandasvāminā| "animeṣaṃ vidathābhi svaranti (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)" ityādau 'gatikarmasvapaṭhito'pi gātyarthaḥ' ityuktam|| (55) sisartti| 'ṛ sṛ gatau' juhotyādiḥ| 'arttipiparyyośca (7, 4, 77)' bahulaṃ chandasi (7, 4, 78)'—iti abhyāsyetvam| "pra vāhavā sisṛtaṃ jīvase na (ṛ0 saṃ0 5, 5, 4, 5)"—iti nigamaḥ| (56) viṣiṣṭi| 'viṣlṛ vyāptau' juhotyādiḥ (ū0)| leṭi 'sibbahulaṃ leṭi (3, 1, 34)'| "agne saṃveṣiṣoragnim (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 1)"—iti nigamaḥ| 'samantāt prāpaya'—iti bhaṭbhāskaramiśraḥ| (57) yoṣiṣṭi| 'yuṣa hiṃsāyām (bhū0 pa0)'| leṭi sipi vyatyayena guṇaḥ|| (58) riṇāti| 'rī gatireṣaṇayoḥ' kryādiḥ svādiśca| "aghāyamāṇo niriṇāti śatrūn (ṛ0 saṃ0 1, 4, 26 3)"— "lopāmudrā vṛṣaṇaṃ nīriṇāti (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 4)"—iti nigamau|| (59) rīyate| 'rīṅ śravaṇe' divādiḥ| "edu nimnaṃ na rīyate (ṛ0 saṃ0 1, 2, 28, 2)"—iti nigamaḥ| 'rīyate rejatīti gatikarmasu pāṭhāt gatyarthaḥ'—iti skandasvāmibhāṣyam|| (60) rejati| nairuktadhātuḥ| "havyo naya iṣavān manma rejati (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)"—'calati gacchatītyarthaḥ'—iti skandasvāmī|| (61) dadhyati| 'dadha pālane' svādiḥ| vyatyayena śyan|

72.13.8

"paścādadhā yo aghasya dhātā (ṛ0 saṃ0 2, 8, 4, 5)"—iti ca nigamaḥ|| (62) damnoti| 'dambhu dambhe' svādiḥ || (63) yudhyati| 'yudha saṃprahāre' divādirātmanepado, vyatyayena parasmaipadī || (64) dhanvati| 'rivi ravi dhavi gatyarthāḥ (bhū0 pa0)'| "pari soma pradhanvā svastaye (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 5)"—"na yasya dyāvāpṛthivī na dhanva (ṛ0 saṃ0 8, 4, 15, 1)"—iti nigamau || (65) aruṣati| nairuktadhātuḥ| "ci dhūmamagne aruṣaṃ miyedhya (ṛ0 saṃ0 1, 3, 6, 4)"—svasāraḥ śyāvīṃ maruṣīmajuṣan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 15, 1)"—"pratīcī raneruṣīrajānan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 18, 10)"—ityādiṣu skandasvāmibhāṣyam-'aruṣatirgatikarmā'—iti dṛṣṭam| "yuñjanti bradhnamaruṣaṃ carantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"—ityādau dvitryoḥ pradeśayoḥ 'aruṣyatirgatikarmā:—ityapi| ubhayathā dṛṣṭamapi, cakṣuṣu pradeśeṣu darśanāt aruṣatīti pāṭho yuktaḥ || (66) āryati| "māmāryanti kṛtena kartve na ca (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 3)"—"tamicchayautsairāryanti (ṛ0 saṃ0 6, 1, 21, 6)"—iti nigamau || (67) sīyate| 'ṣiñ bandhane' svādiḥ kryādiśca| vyatyayena śyan| "ḍīyate"—iti pāṭhāntaram| tadā 'ḍīṅ vihāyasāṃ gatau' divādiḥ| nigamadarśanācnirṇayaḥ || (68) takati| 'taka hasane (bhū0 pa0)' "yaḥ śūrasātā paritakmye dhane (ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 1)"—anyonyānmatsargapratakke" iti nigamau ||

72.13.9

(66) dīyati| 'dīṅ kṣaye' divādiḥ'| vyatyayena parasmaipadam| "śyano na dītannanveti pāthaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 5, 5, 5)" iti nigamaḥ|| (70) īṣati| "īṣa gatihiṃsādāneṣu' ātmanepadī, vyatyayena parasmaipadam| "utāno gā īṣate vṛṣṇyāvataḥ (ṛ0saṃ0 4, 4, 27, 2)"—iti nigamaḥ| bahuṣu 'īṣatīti gatikarmasu pāṭhāt'—iti skandasvāmī|| (71) phaṇati| 'phaṇa gatau'| "yathāmaṅkāṃsyanvāpanīphaṇat (ṛ0 saṃ0 3, 7, 14, 4)—iti nigamaḥ| (72) hanati| 'hana hiṃsāgatyoḥ' adādiḥ| 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti śapo lug na bhavati| "saṃ yaddhananta manyubhirjanāsaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 26, 2)"—iti nigamaḥ| (73) ardati| 'arda gatau yācane ca' || (74) mardati| 'mṛdū mardane'| vyatyayena parasmaipadam|| (75) sasṛte| 'ṛ sṛ gatau' juhotyādiḥ parasmaipadī| vyatyayenātmanepadam| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) abhyāsasya-lugāgamaḥ| "prasarsati dīrghamāyuḥ prayakṣe (ṛ0 saṃ0 3, 1, 1, 1,—"jātena jāta mati sa prasarsṛte (ṛ0 saṃ0 2, 7, 4, 1)—iti nigamau|| (76) nasate| 'nasa kauṭilye' ātmanepadī| "akṣībhyāṃ te nāsikābhyām (ṛ0 saṃ0 8, 8, 21, 1)"—iti nigamaḥ|| (77) haryati| 'harya gati kāntyoḥ'| (78) iyartti| 'ṛ sṛ gatau' juhotyādiḥ| 'arttipipatryo᷉śca (7, 4, 77)' | "kṛṇvīriyarttyeojasā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 14, 3 )"—iti nigamaḥ || (76) īrtte| 'īra gatau kampaneca' adādirātmanepadī| "matsarāsaḥ prasupaḥ sākamīrate (ṛ0 saṃ0 7, 2, 22, 1)"—iti nigamaḥ || (80) īṅkte| 'īkha gatau' (bhū0) ātmanepadī| "ya īṅkvayanti parvatān (ṛ0 saṃ 1, 1, 37 2)"—iti nigamaḥ| atra 'īṅktirgatikarmā'—iti skandasvāmibhāṣyam || (81) jrayati| (82) śvātrati|

72.13.10

etau nairuktadhātū || (83) ganti| 'gamla gatau (bhū0 pa0)'| vyatyayena śapo luk| "aṅgirobhirāgahi yajñiyebhiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 14, 5)" —nigamaḥ || (84) āganīganti| 'gamla gatau (bhū0 pa0)'| dādharttidardhartti (7, 4, 65) ityādinā āṅpūrvasya gamerlaṭi abhyāsasya cutvābhāvo nīgāgamaśca nipātyate| yaṅlugantādvā laṭi nipātanādrūpāṃseddhiḥ| "vakṣyantī vedā ganīganti karṇam (ṛ0 saṃ0 5 1, 16, 3)"—iti nigamaḥ || (85) jaṅgati| gameryaṅluki 'nugato'nunāsikāntasya (7, 4, 85 )'—iti nuki ca rūpam| "prātarmakṣū dhiyāvasurjagamyāt (ṛ0 saṃ0 1, 4, 24, 4)"—ityatra 'jaṅgantergatikarmaṇa patadrūpam' —iti skandasvāmibhāṣyam| (86) jinvati| 'ivi jivi dhivi prīṇanārthāḥ (bhū0 pa0)' || (87) jasati| 'jasu mokṣaṇe' divādiḥ (pa0)| vyatyayena śap || (88) gamati| gamla gatau (bhū0 pa0)'| leṭ| leṭo'ḍāṭau (3, 4, 94)'| bāhulakāt 'sibbahulaṃ leṭi (3, 1, 34)'—iti sip na bhavati| yadvā, 'sarve vidhayaśchandasi vikalpyante'—iti chatvābhāvaḥ| "ta āgamantu ta iha śruvantu (ṛ0 saṃ0 4, 8, 5, 1)"—iti nigamaḥ || (89) dhrati| (60) dhrāti| (61) dhrayati| trayo'pi nairuktāḥ || (62) vahate| 'vaha prāpaṇe' (bhū0 u0) svaritet| "vaiśvānaraṃ mātariśvā parāvataḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 10, 4)"—ityatra 'parāpūrvasya vahatergatikarmaṇaḥ parāvacchabdaḥ'—iti skandasvāmī || (63) ratharyati| nairuktadhātuḥ| 'raṃhatervā ratho raṃhaṇaṃ gamanam icchatīti kyaci rathīyatīti prāpte rephopajana īḍābhāvaśca pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106)'—iti skandasvāmī| "eṣa devo ratharyati (ṛ0 saṃ0 ī, 7, 20, 5)"—iti nigamaḥ| mādhavabhāṣyaṃ draṣṭavyam || (64) jehate|

72.13.11

'veha jeha vāha prapanne' ātmanepadī| "ye tātṛṣurdevatrā jehamānā (ṛ0 saṃ0 7, ī, 18, 4)"—iti nigamaḥ| 'o hāṅ gatāvityasya rūpam,'—iti skandasvāmī || 'iṣa gatau' divādiḥ (pa0)| vyatyayena śaḥ| "tatrāsmabhyamiṣavaḥ śarma yaṃsan (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 2)" —iti nigamaḥ|| 'iṣuriṣatergatikarmaṇaḥ (6, 18)'—iti niruktam|| 'drā kutsitāyāṃ gatau' adādiḥ (pra0)| "vaisū yavo matayo dasma daduḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 3, 1)" —iti nigamaḥ|| nairuktadhātuḥ|| 'ejṛ kampane (bhū0 pa0)'| "yūthena vṛṣṇirejati (ṛ0 saṃ0 1, 1, 16, 2)" —"yathā samudra ejati (ṛ0 saṃ0 4, 4, 2, 4)" —iti nigamau| 'jamu adane (bhū0 pa0)'| "na jāmaye tānvoriktha māraik (ṛ0 saṃ0 3, 2, 5, 2)" —iti nigamaḥ| "jāmirjamatergatikarmaṇaḥ" —iti skandasvāmī|| 'ju gatau' —iti kṣīrasvāmī| "na pātave indra jujūrtu naḥ" —"vipāṭ śutudrī payasā javete (ṛ0 saṃ0 3, 2, 12, 1)" —iti nigamau||

72.13.12

'vañcu gatau (bhū0 pa0)'| "namo vañcate parivañcate (ya0 vā0 saṃ0 16, 21)" —iti nigamaḥ|| (107) aniti| 'śvasa prāṇane, ana ca (adā0 pa0)'| "atra mātaryātvaniti"—iti nigamaḥ| 'anitirgetikarmā— iti mādhavaḥ || (108) pavate| 'pūñ pavane'| "nendrādte pavate dhāma kiścana (ṛ0 saṃ0 7, 2, 22, 1)"—"srukaṃ saṃśāpa pavimindra tigmam"—iti nigamau || (109) hanti| 'hana hiṃsāgatyoḥ' adādiḥ (pa0)| "ni yena sṛṣṭihatyayā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 15, 2)"—āsya vajraṃ madhisānau jaghāna (ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 2)"—iti nigamau || (110) sedhati| 'ṣidhu gatyām (bhū0 pa0)'| "sedhata dveṣo bhavataṃ sacā bhuvā (ṛ0 saṃ0 1, 3, 5, 5)"—iti nigamaḥ || (111) agan| 'gamḷ gatau (bhū0 pa0)'| luṅi tipi cale: 'mantre ghasa (2, 4, 80)'—iti luki, "itaśca (3, 4, 67)"—'saṃyogāntalopaḥ (8, 2, 23)' 'monodhātoḥ (8, 2, 64)'—iti makārasya nakāraḥ| "yadāmāgan prathamajā ṛtasya (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (112) ajagan| gamerluṅi 'bahulaṃ chandasi (2, 4 73)'—iti śapaḥ śluḥ| pūrvacannatvam (8, 2, 64)| "yanmātṛrajagannapaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 5, 2)"—iti nigamaḥ || (113) jigāti| 'gā stutau (adā0 pa0)'| chandasi juhotyādiḥ| 'arttipipartyo śca (7, 4, 77)' 'bahulaṃ chandasi

72.13.13

(7, 4, 78)'—iti abhyāsasyetvam| "dhenā jigāti dāśuṣe (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 3)"—iti nigamaḥ| 'jagatīti pāṭhāntaram'—iti skandasvāmibhāṣyam|| (114) patati| 'patla gatau (bhū0 pa0)'| "gobhiḥ sannaddhā patati prasūtā (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 1)"—iti nigamaḥ|| (115) invati| 'ivi gatau (bhū0 pa0)'| "devīdvāro bṛhatīrviśvaminvā (ya0 vā0 saṃ0 26, 30)"—iti nigamaḥ|| (126) dramati| 'drama hamma mīmba gatau (bhū0 pa0)'| "pra candramāstirate dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 4)'—iti nigamaḥ| 'candramāścāyaṃ dramati'—iti bhāṣyam (niru0 11, 5)'| 'dramatirgatikarmā'—iti skandasvāmī|| (117) dravati| 'ṭu dru gatau (bhū0 pa0)'| "yatrā naraḥ saṃ ca vi ca dravanti (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 1)"—iti nigamaḥ|| (118) veti| 'vī gatiprajananakāntyaśanakhādaneṣu' adādiḥ| "apāmī ghāṃ bādhate veti sūryam"—"padaṃ na vetyodatī (ṛ0 saṃ0 1, 4, 4, 1)"—iti nigamau|| (119) hantāt| hanterloṭi tātaṅi rūpam| "hayantāt"— iti kecit paṭhanti| tatra 'haya gatau (bhū0 pa0)'—ityasya tātaṅi takāra upajanaḥ|| (120) pati| 'i gatau' adādiḥ (pa0)| "vicākaśaccandramā naktameti (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 5)"—iti nigamaḥ|| (121) jagāyāt | "gā stutau" juhotyādiḥ (pa0)| liṅi 'chandsyubhayathā (3, 4, 117)—ityārddhadhātukatvena 'ī halyaghoḥ (6, 4, 113)'—itītvaṃ na bhavati| "svāśitaḥ punarastaṃ jagāyāt (ṛ0 saṃ0 7, 7, 20, 1)"—iti nigamaḥ || (122) ayathuḥ| 'dviṃto'thuc (3, 3, 86)'—iti vāhula-kādayaterathuc bhavati ||

Linked texts (1)