Nighantu 72.20
Nighaṇṭunirvacana 72.20
- Language
- Sanskrit
72.20.1
(1) didyut| 'dyutadīptau (bhū0 ā0)'| dyutigamijuhotīnāṃ dve ca (3, 2, 178 vā0 2)'—iti kipi dvitve, 'dyutisvāpyoḥ samprasāraṇam (7, 4, 64)' ityabhyāsasya samprasāraṇam| dyotate ujjvalatvāt| dyatervā kipi pṛṣodarāditvāt rūpasiddhiḥ| iti śatrūn| 'asturne didyuttveṣa pratīkā (ṛ0 saṃ0 1, 5, 10 4)'—'yatrā vo didyuddadati (ṛ0 saṃ0 2, 4, 2, 1)'—'yā te didyudavamruṣya (ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 3)'—iti nigamaḥ|
72.20.2
(2) nemiḥ| nayateḥ 'niyomiḥ (u0 4, 43)'—iti mi pratyayaḥ| nayati śatrūn vināśaṃ, nīyante'nena vā aiśvaryāt| yadvā, ṇamu prahvatve (bhū0 pa0)'| utsargācchandasi gamādibhyo-darśanāt (3, 2, 171 bhā0)'—iti kipratyayaḥ| liḍvadabhāvād dvirvacane 'ata ekahalmadhye'nādeśāderliṭi (6, 4, 120)' antarṇītapyartho namiḥ| namayati śatrūn| "ariṣṭanemiṃ pṛtanājamāśum (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 1)"—iti nigamaḥ|| (3) hetiḥ| hanterhinotervā "ūtiyūtijūtisātihetikīrttayaśca (3, 3, 97)"—iti ktini hanternakārasyetvam, hinoterguṇaśca nipātyate| hanyante'nena śatravaḥ, gamyate'nena jayaḥ, vardhyate vaiśvaryyam| "brahmādviṣe tapurṣi hetimasya (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 2)"—iti nigamaḥ|| (4) namaḥ| namaterasun| nemivadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| (5) paviḥ| pavatirgatikarmā| "aca iḥ (u0 4, 134)"| gantā śatrūn gamyate'nena yaśa iti ca| "sṛkaṃ saṃśāya pavimindra tigmam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 38, 2)"—iti nigamaḥ| sṛkatigmaśabdāvatra kriyāśabdau| (6) sṛkaḥ| "sṛ gatau (bhū0 pa0)"| sṛttṛbhūsuṣimuṣibhyaḥ kak (u0 3, 36)—iti kapratyayaḥ| darśitanigamaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 38, 2)|| (7) vṛkaḥ| "vṛka ādāne (bhū0 ā0)" igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 125)| ādatte śatruprāṇān| vṛṇaktervā ke pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) rūpasiddhiḥ| hetivadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (8) vadhaḥ| "janivadhyośca (7, 3, 35)"—iti vṛddhipratiṣedhaḥ| hetivadarthaḥ| "vṛtrasya yad bhṛṣṭimatā vadhena (ṛ0 saṃ0
72.20.3
2, 4, 14, 5 )"—"indro asyā avabadharjabhāra ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 4 )"—iti nigamau || (6) vajraḥ| 'vaja gatau ( bhū0 pa0 )'| ṛjendra ( u0 2, 27)'—ityādinā ranpratyayānto nipātyate| yadvā, vṛṇakterhetumaṇyantāt rak, guṇe, prāptasya rephasya lopaḥ| varjayati prāṇaiḥ śatrūn| anye varjayatimeva vināśārthamāhuḥ vināśayati śatrūn| tvaṣṭāsmai vajraṃ svaryantatakṣaḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 2)"—iti nigamaḥ || (10) arkaḥ| 'arce pūjāyām' ( bhū0 pa0 )| 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ ( u0 3, 38)'—iti kapratyayaḥ| 'coḥ kuḥ ( 8, 2, 30 )| "indraḥ pūrmidātiraddāsamakaiḥ ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 1 )—iti nigamaḥ || (11) kutsaḥ| kṛntateḥ| 'stuvṛśvikṛtyṛṣibhyaḥ kit (u0 3, 63 )'—iti sapratyayaḥ| kṛntaterakārasya vāhulakādutvam| kṛntati śatrūn| yadvā, 'kutsa kṣepaṇe' curādirātmanepadī| ghañ| kutsayatyanena śatrūn| "sadyo dasyūn pramṛṇa kutsayena| ( ṛ0 saṃ0 3, 5, 16, 2 )"—iti nigamaḥ| yakāra upajanaḥ || (12) kuliśaḥ| 'kulaparvatān śyati pakṣacchedena tanūkaroti' —iti skandasvāmī| kṣīrasvāmī—kulaśabdaupapade śyateḥ "āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' pṛṣodarāditvāt akārasyekāraḥ| yadvā, kulaśabdopapadādantarṇītaṇyarthāt 'śaḍalaṃ śātane ( bhū0 tu0 pa0 )'—ityasmāt 'anyeṣvapi dṛśyate ( 3, 2, 101 )'—iti ḍaḥ, pūrvavidakāraḥ| meghasyāntaṃ parvatasya vā samucchritāḥ pradeśāḥ kulānīva, teṣāṃ śātanāt| "skandhā'sīva kuliśenāvivṛkṇāhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 5)"—iti nigamaḥ|| (13) tujaḥ| tujeḥ pacādyac| hetivadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (14) tigmam| 'tija niśāne' curādiḥ| 'yujirucitijāṃ kuśca (u0 1, 143)'—iti makpratyayaḥ kutvaśca|
72.20.4
tijyate tīkṣṇīkriyate| 'tigmaṃ tejaterutsāhakarmaṇaḥ tīkṣṇa ihāyudhaṃ yodhdāramutsāhayati tigmaśātanaḥ'—iti mādhavaḥ| "ci tigmena vṛṣabheṇā purobhet (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 3)"—iti nigamaḥ| (15) meniḥ| manyateḥ kāntikarmaṇaḥ 'utsargataśchandasi gamādibhyo darśanāt (3, 2, 171 bhā0)'—iti kipratyayaḥ| nemivat prakriyā| kāmyate hi āyudham| yadvā, 'miñ hiṃsāyām (tryā0 u0)' 'vījyādivaribhyaḥ (u0 4, 48)'—vāhulakāt nipratyayaḥ| hetivadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (16) svadhitiḥ| svaśabdopapadāt 'dhi dhāraṇe (tu0 pa0)' ityasmāt ktin| svaṃ dhanaṃ dhīyate'nena| "na svadhitirvananvati (ṛ0 saṃ0 6, 7, 12, 4)"—iti nigamaḥ|| (17) sāyaḥ| 'ṣo'ntakarmaṇi (di0 pa0)'| ṣvulivṛddhau 'āto yuk ciṇkṛtoḥ (7, 3, 33)'| śatrūṇāmantakaraḥ| 'ṣiñ bandhane (kyā0 u0)'—ityasmādvā ṣvul| badhnāti sthirīkaroti tadvat aiśvaryādi| "purīṣiṇaṃ sāyakenā hiraṇyam" (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 5)"—"na sāyakasya cikite janāsaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 23, 3)"—iti nigamau || (18) paraśuḥ| 'śṭha hiṃsāyām (kyā0 pa0)'| 'āṅparayoḥ khaniśbhyāṃ ḍicca (u0 1, 32)'—iti kupratyayaḥ| ḍitvāṭṭilopaḥ| 'parān śṛṇātīti paraśuḥ'—iti daṇḍanāthavṛttiḥ| 'parān śyatīti paraśuḥ'—iti kṣīrasvāmī| tatra mṛgayvāditvāt (u0 1, 36) kuḥ| "śiśīte nanaṃ paraśu svāyasam (ṛ0 saṃ0 8, 1, 14, 3)"—abhīdu śakraḥ paraśuryathāvanam (ṛ0 saṃ0 5, 7, 6, 4)"—iti nigamau || ityaṣṭādaśa vajranāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit