Nighantu 72.22
Nighaṇṭunirvacana 72.22
- Language
- Sanskrit
72.22
(1) rāṣṭrī| rājateraiśvaryakarmaṇaḥ (nigha0 2, 21, 4)| ṣṭran sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 154)'—iti ṣṭran pratyayaḥ| vśvādinā (8, 2, 36) ṣatvam| ṅitvāt ṅīp (4, 1, 41)| "rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda mandrā (ṝ0 saṃ0 6, 7, 5, 4)"—iti nigamaḥ || (2) aryyaḥ| 'ṝ gatau (bhū0 pa0)'—ityasmāt ṇyati prāpte 'aryyasvāmivaiśyayoḥ (3, 1, 103)'—iti yannipātyate| gamyate hi sarvairīśvaraḥ| "samaryo gā ajati yasya vaṣṭi (ṝ0 saṃ0 1, 3, 1, 1)"—maṃhiṣṭho aryyaḥ satpatiḥ (ṝ0 saṃ0 6, 1, 25, 6)" —iti nigamau || (3) niyutvān| niyucchabdo vyākhyātaḥ 'niyuto vāyoḥ' ityatra (171 pṛ0)| niyuto'śvāḥ tābhistadvān| 'tasau matvarthe (1, 4, 16)'—iti bhasaṃjñāyā vidhānājjaśtvam na bhavati| "ato no yajñamavase niyutvān (ṝ0 saṃ0 4, 7, 12, 5)"—iti nigamaḥ ||
asya sthāne "patiḥ"—iti kecit paṭhanti| tatra 'pā rakṣaṇe (adā0 pa0)' 'pāterḍatiḥ (u0 4, 57)'| rakṣitā hīśvaraḥ| 'pitā pātā vā pālayitā vā'—iti bhāṣye (niru0 4, 21) atra pāterṇyantādvāhulakāt ḍatiḥ rūpasiddhiśca skandasvāminā uktā| "śiprin vājānāṃ pate (ṛ0 saṃ0 1, 2, 27, 2)"—iti nigamaḥ ||
(5) inaḥ| eteḥ sambhājanārthe vartamānāt samupasargārthaviśiṣṭāddhā 'iṇsiñjidīṅuṣyadhibhyo nak (u0 3, 2)'—iti nak pratyayaḥ| arthastu 'tatrena ityetatsanitaḥ (niru0 3, 11)'—ityatra skandasvāminā vistareṇoktaḥ| "ino viśvasya bhuvanasya gopāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—iti nigamaḥ ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit