Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.1.1

Nighaṇṭunirvacana 73.1.1

Language
Sanskrit

73.1.1

(1) uru| urviti pṛthivīnāmeti uruśabdo vyākhyātaḥ| ācchādyate hyanenālpam| "uru kṛduruṇaskṛdhiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 1)"—iti nigamaḥ || (2) tuvi| tavatirvṛddhyarthaḥ| sautro dhātuḥ| 'aca iḥ (u0 4, 134)'| vṛddhirhi bahuḥ| "tuvijātā urukṣayā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 4)"—iti nigamaḥ || (3) puru| pṛṇāteḥ 'pṛbhidivyadhigṛdhidhṛśibhyaḥ (u0 1, 23)'—iti kupratyayaḥ| 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'—iti utvam| "purureva bahuḥ purubhūjā canasyatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—nigamaḥ || bhavateḥ 'adiśadibhūśubhibhyaḥ kkin (u0 4, 65)' —iti kkinpratyayaḥ| bhavati tat sarvasyānugrahadā| "yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 5)"—iti nigamaḥ|| 'ṭu o śvi gativṛddhyoḥ (bhū0 pa0)'| 'saṃśca tṛmpadrehat (u0 2, 76)'—ityādinā dvirvacanam, abhyāsavakāraikāraikārasyākāro ḍittvamādyu dāttaśca nipātyate| parivarddhate gamyate vā| "ahaṃ dhanāni saścayāmi śaśvataḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 1)"—"yacciddhi śaśvatā tanā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 21, 1)"—iti nigamau|| vipūrvādśnoterutsargataśchandasi gamādibhyo darśanāt (3, 2, 171 bhā0)'—iti kiḥ| dvitvam| ata ādeḥ aśnoteśca| vividhaṃ vyāpnoti| "vyānaśiḥ pavase somadharmabhiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 12, 5)"—iti nigamaḥ|| 'paṅktirviṃśatistriṃśaccatvāriṃśatpañcāśatṣaṣṭisaptatyaśītinavatiśatam (5, 1, 56)'—iti daśadaśāṃśabhāvasta ca nipātyate| "daśadaśataḥ" iti niruktam (3, 10)| nipātanasāmarthyāt bahumātre'pi varttate| "vājayāmaḥ śatakrato (ṛ0 saṃ0 1, 1, 8, 4)"—iti nigamaḥ||

Linked texts (1)