Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.3.10

Nighaṇṭunirvacana 72.3.10

Language
Sanskrit

72.3.10

pṛkketi nirvacanam| saṅkhyeti viṣayakathanaṃ sambandhavat sarvaliṅgairityāha—'liṅgatrayayoge'pyavaśiṣṭā'—iti| nan ṣaḍārdīnyapyavaśiṣṭāni? ucyate—pratyayopāttarūpasambandhasyārthābhidhānādadoṣa ityuktam| api ca yā pṛktā sā pañceti kintu yā pañca sā pṛkteti tadanyatra ekapadaniruktavyākhyānam, yat pañcajanyāyetyasya dvitīyapādādivyākhyānaṃ cāsākamatrānupayuktatvācca likhitam| 'pṛcī samparke (ru0 pa0)'| kanin yuvṛpi (u0 1, 154)'—ityatra prākpratyayanirdeśasyādhikavidhyarthatvāt kanini vāhulakāt ṛkārasyākāro nakāra upajanadhra| bhojarājastu— 'vṛṣitakṣirājighasipacipratihihibhyaḥ kan'—ityāha, tadā 'paci vistāre (cu0 pa0)'—iti dhātuḥ| ekādibhyo vistīrṇā pañcasaṅkhyā| jāyante janāḥ| pañcādyac (3, 1, 134)| 'pañcabhirbhūtairjātāḥ pañcajanāḥ'—iti kṣīrasvāmī|| (24) vivasvantaḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)' ityasmāt 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti kvip, dṛśigrahaṇāt bhāve bhavati| vividhaṃ vasanaṃ vivaḥ, tadvanto vivasvantaḥ| sarvesyāpi manuṣyasya yat kiñcit vivasanamasti| 'vivasvacchabda ādityavācyādyudāttaḥ, anyatra manuṣyaviśeṣe yajamāne dvitīyāyāścaimudāttam'—iti mādhavaḥ| "āvirbhava sūktarūpā vivasvate (ṛ0 saṃ0 1, 2, 32, 3)"—"śivo dūto vivasvataḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 22, 3)"—iti ca nigamau| atra vivasvān yajamānaḥ'—iti mādhavabhāṣyam| 'maho jāyā vivasvatośca nāśa (ṛ0 saṃ0 7, 6 23, 1)'--ityādityavacanasyodāharaṇam|| (25) pṛtanāḥ| 'pṛṅ vyāyāme (tu0 ā0)'| "tvayādhyakṣeṇa pṛtanā jayeyam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 15, 1)"--iti nigamaḥ||

Linked texts (1)