Nighantu 72.3.6
Nighaṇṭunirvacana 72.3.6
- Language
- Sanskrit
72.3.6
'ana prāṇane (adā0 pa0)' 'aṇaśca (u0 1, 8)'—iti vidhīyamāna upratyayo bāhulakāt bhavati | anantyanavaḥ | jñānavattvādeteṣāṃ dharmādyanuṣṭhānāt prāṇanasya phalavattvāt anantītyucyante | itare paścādayo jñānahīnatvāt niṣphalaprāṇanāḥ | tathāntyopaniṣadi—'tasya ya ātmānaṃ vistaraṃ veda'—ityatra prakaraṇe jñānavattvāt puruṣasya vaiśiṣṭyaṃ pratipāditam | "rodhāya vidvadanavāya"—iti nigamaḥ | atra mādhavaḥ—'anuriti manuṣyanāma'—iti | "anavaste rathamaśvāya takṣan (ṛ0 saṃ0 4, 1, 26, 4)"—iti ca | atra 'anavaḥ ṛbhavaḥ te ca manuṣyāḥ' | 'marttāsaḥ santo amṛtatvamānaśuḥ (ṛ0 saṃ0 1,7,30,4)'—iti śrutiḥ| tathā brāhmaṇamapi—'ārśvaṃ śaṃsatyṛbhavo vai deveṣu tapasā somapītha mabhyajan (ai0 brā0 3, 3,5)'—ityādi, 'tibhyo vai devā apaivāvībhatsanta manuṣyagandhāt (ai0 brā0 3, 3,5)'—iti ca || 'pūrī āpyāyane (di0 ā0)' bhṛmṛśī-tṛcaritsari (u0 1, 7)'—ityādinā bāhulakāt upratyayaḥ| pūrayitavyāḥ kāmānāṃ 'rūpyāṃ kuḥ'—iti śrībhojadevaḥ| pūtāḥ śuddhāḥ jñānārthibhirityarthaḥ| "yaṃ pūravo vṛtrahaṇaṃ sacante (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 6)"—iti nigamaḥ || 'gaslṛ gatau (bhū0 pa0)'| varttamāne pṛṣadvṛhanmahajjagacchatṛvacca (u0 2, 78)'—iti kvippratyayānto nipātyate| pratyayasyādādeśaḥ, dvirvacanaṃ, nañi lopaśca nipātyate| gacchati grāmāt grāmāntaram| "yadeṣāmagra jagatāmirajyasi (ṛ0 saṃ0 8, 3, 6, 2)"—iti nigamaḥ ||
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit