Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.4

Nighaṇṭunirvacana 72.4

Language
Sanskrit

72.4

(1) āyatī| 'yatī prayatne (bhū0 ā0)' gatikarmā vā (nigha0 2, 14)--'in sarvadhātubhyaḥ (4, 114 u0)'--itīnpratyayaḥ| ābhimukhyena yatate kāryyeṣu, gacchantau vā sādhanatvam| bāhordvitvāt sarvatra dvivacanāntatā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (2) cayavānā| 'cayuṅ gatau (bhū0 ā0)'| 'samyānac stuvaḥ (u0 2, 83)'—ityatra prākpratyayanirdeśo'dhikavidhyartha ityukerānaṃcpratyayaḥ| 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā dvivacanasyākāraḥ| gacchataḥ karmaṇāmantaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (3) abhīśu| vyākhyāto raśmināmamu| (1 a0 5 kha0)'| abhyaśnuvāte karmāṇi abhinayanto vā karmāṇyataḥ abhīśāte karmāṇi karttumiti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (4) apravānā| 'āplṛ vyāptau (svā0 pa0)' 'tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś (3, 2, 126)' asya sārvadhātukatvāt śnuḥ, 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityārddhadhātukatvāt guṇaḥ, dhātorhasvatvaṃ pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106)| āpnutaḥ karmāṇi| yadvā, apra iti karmanāmasu vyākhyātam, (2 a0 1 kha0) tadsyāsti 'chandasīvanipau (5, 2, 122 vā0)'—iti vanipi vibhakterākāraḥ pūrvavat, sakāralopaśchāndasaḥ| karmavantau hi vāhṇū| nakārānto veti sandehaḥ| nigamadarśanānnirṇeyaḥ|| (5) vinaḍgṛsau| vāhvanāma| vinamya grasato'nnādikamiti mādhavaḥ| pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) pūrvapade myaloponuk, 'grasa adane (bhū0 ā0)'—ityasmāt pacādyac (3, 1, 134), samprasāraṇañca| "anvasmai joṣamabharadvinaḍgṛsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 273)"—iti nigamaḥ|| (6) gabhastī| vyākhyāto raśmināmāhu| (1 a0 5 kha0)-puruṣāḥ adantyābhyāmanādīn| 'grahergabhastī vāhvū, gṛhṇāti padārthānāmyāṃ puruṣaḥ'—iti mādhavaḥ| "śarmyābhirna bharamāṇo gabhastyoḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 22, 5)"—iti nigamaḥ || (7) karambhau| karāṃsīti karmanāmasu karaśabdo vyākhyātaḥ| tasmin karmaṇyupapade 'kṛñau veṣṭane (bhū0 pa0)'—ityasmāt 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' 'āto lopa iṭi ca (6, 4, 64)'| 'karmaṇāṃ prajñātārau (niru0 6, 17)' veṣṭayitārau karmakarāvityarthaḥ| "sūprakarambhamataye (ṛ0 saṃ0 6, 3, 2, 5)"—iti nigamaḥ || (8) bāhū| 'bādhū loḍane (bhū0 ā0)'| 'arjiddṛśikasyamipasibādhāmbṛjipaśitukṣukṛdīrghahakāraśca (u0 1, 26)'— ityupratyayo ho'ntādeśaśca| gamayatyābhyāṃ karmāṇi, bādhate parānābhyāmiti vā| "ṛṣvāta indra sthavirasya bāhū (ṛ0 saṃ0 4, 7, 31, 3)"—iti nigamaḥ| (9) bhurijau| 'hañ haraṇe (bhū0 u0)' 'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (zu0 u0)' 'bhṛña ucca (u0 2, 71)'—iti iṃjipratyayaḥ| harato vibhṛto vā padārthān karthakaraṇasāmarthyaṃ vā| "tamahyan bhurijo dhiyā (ṛ0 saṃ0 6, 8, 16, 4)"—iti nigamaḥ || (10) kṣipastī| 'kṣipa preraṇe' tudādiḥ (pa0), 'vasavitasestiḥ'—iti bāhulakāt tipratyayaḥ dhātoranugāgamo guṇābhāvaśca preryaṃte karmasu puruṣaiḥ|| 'kṣipatī'—iti pāṭhāntaram| tadā śatari ṅīpi 'ācchīnadyornum (7, 1, 80)' 'vā chandasi (6, 1, 106)'—iti dvivacanasya pūrvasavarṇaḥ| kṣipataḥ padārthān itaścetaśca karmasu| yadvā, kṣipeḥ
ruhinandijīviprāṇibhyaḥ śidāśiṣi (u0 3, 123)'—iti bāhulakāt bhacpratyayaḥ bho'ntādeśaḥ| kṣipataḥ padārthāt| nigamadarśanānnirṇayaḥ|| (11) śākarī| 'śaklṛ śaktau (svā0 pa0)' 'jñāmadipadyartti-pṛśakimyo vanip (u0 4, 106)'—iti vanipratyayaḥ, 'vano ra ca (4, 1, 7)'—iti ṅīntrau ca pūrvavat pūrvasavarṇādeśaḥ| śaknutaḥ karmāṇi kartum| 'aṅgulayaḥ śakarayo diśaśca me yajñena kalpantām (ya0 vā0 saṃ0 18, 22)'—iti nigamaḥ|| (12) bharitre| vibharti raśmīnāditya ica| 'aśitrā-dibhya itrotrau (u0 4, 168)'—iti itrapratyayaḥ| bhūrividarthaḥ| 'aṃśuṃ duhanti hastino bharitraiḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 20, 2)'—iti nigamaḥ|| iti dvādaśa vāhunāmāni |

Linked texts (1)