Nighantu 73.1.3
Nighaṇṭunirvacana 73.1.3
- Language
- Sanskrit
73.1.3
damadāntaśabdayordabhāvaḥ, manaḥśabde makārātparasyākārasya ūkārādeśaḥ| damaśabdo vyākhyāto gṛhanāmasu (316 pṛ0)| dadāterlyuṭi dānaṃ, damerniṣṭhāyāṃ matupi dantamaḥ| 'damerūnasiḥ (u0 4, 228)' —iti vaiyākaraṇāḥ| "juṣṭo damūnā atithirduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)" || (6) mūṣaḥ| 'muṣa steye (kyā0 pa0)'| kivvacipracchi (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (bhā0)'—iti kip dīrghaśca| jas| mūṣikāḥ| suguptamapi muṣṇanti haranti| "mūṣo na śiśnā vyadanti mādhyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 21, 3)" || (7) iṣireṇa| 'iṣu icchāyām (tu0 pa0)'| iṣimadi-mudi (u0 1, 51)'—ityādinā kiracpratyayaḥ| yadvā, īpa-yatergatikarmaṇaḥ īṣerdarśanārthasya vā bāhulakāt kirac iṣabhāvaśca| mano viśeṣaṇametat| "iṣireṇa te manasā sutasya (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)" || (8) kurutana| karoterloṇamadhyamapuruṣabahuvacanasya taśabdasya 'taptanaptanathanāśca (7, 1, 45)'—iti chāndasastanādeśaḥ| tatra taśabda evārthavān naśabdastpajano'narthakaḥ| kurutanetyasya pratipādanārthamāha bhāṣyakāraḥ—'karttanahantanayātanetyanarthakā upajanā bhavanti (niru0 4, 7)'—iti| atra bahuvacanamanyeṣyevaṃrūpā upajanāḥ santīti pratipādanārtham| 'kto yak' 'ājñaserasuk'—ityevamādayaḥ| "spreṇa tapasā kurutana" —"adhvaryavaḥ karttanā śruṣṭimasmai (ṛ0 saṃ0 2, 6, 14, 3)" —"tapiṣṭhena hanmanā hantanā tam (ṛ0 saṃ0 5, 4, 30, 2)"—"prayātana sakhīm̐ racchā sakhāyaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"—"hatvāya śatrūn vibhajasva vedaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 2)"—"brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 5)" || (6) jaṭharam|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit