Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.1

Nighaṇṭunirvacana 73.1

Language
Sanskrit

73.1.1

(1) uru| urviti pṛthivīnāmeti uruśabdo vyākhyātaḥ| ācchādyate hyanenālpam| "uru kṛduruṇaskṛdhiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 1)"—iti nigamaḥ || (2) tuvi| tavatirvṛddhyarthaḥ| sautro dhātuḥ| 'aca iḥ (u0 4, 134)'| vṛddhirhi bahuḥ| "tuvijātā urukṣayā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 4)"—iti nigamaḥ || (3) puru| pṛṇāteḥ 'pṛbhidivyadhigṛdhidhṛśibhyaḥ (u0 1, 23)'—iti kupratyayaḥ| 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)'—iti utvam| "purureva bahuḥ purubhūjā canasyatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 1)"—nigamaḥ || bhavateḥ 'adiśadibhūśubhibhyaḥ kkin (u0 4, 65)' —iti kkinpratyayaḥ| bhavati tat sarvasyānugrahadā| "yatra gāvo bhūriśṛṅgā ayāsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 5)"—iti nigamaḥ|| 'ṭu o śvi gativṛddhyoḥ (bhū0 pa0)'| 'saṃśca tṛmpadrehat (u0 2, 76)'—ityādinā dvirvacanam, abhyāsavakāraikāraikārasyākāro ḍittvamādyu dāttaśca nipātyate| parivarddhate gamyate vā| "ahaṃ dhanāni saścayāmi śaśvataḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 1)"—"yacciddhi śaśvatā tanā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 21, 1)"—iti nigamau|| vipūrvādśnoterutsargataśchandasi gamādibhyo darśanāt (3, 2, 171 bhā0)'—iti kiḥ| dvitvam| ata ādeḥ aśnoteśca| vividhaṃ vyāpnoti| "vyānaśiḥ pavase somadharmabhiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 12, 5)"—iti nigamaḥ|| 'paṅktirviṃśatistriṃśaccatvāriṃśatpañcāśatṣaṣṭisaptatyaśītinavatiśatam (5, 1, 56)'—iti daśadaśāṃśabhāvasta ca nipātyate| "daśadaśataḥ" iti niruktam (3, 10)| nipātanasāmarthyāt bahumātre'pi varttate| "vājayāmaḥ śatakrato (ṛ0 saṃ0 1, 1, 8, 4)"—iti nigamaḥ||

73.1.2

saho balanāmasu vyākhyātam (234 pṛ0)| ro matvarthīyaḥ| alpāpi bhāvinī śaktirasinnasti| "sahasrākṣarā parame vyoman (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)"—iti nigamaḥ|| vyākhyātamudakanāmasu (117 pṛ0)| gamyate hi jalavat| "praketaṃ salilaṃ sarvamā idam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 3)"—iti nigamaḥ| 'salilamiti bahunāma| salilaṃ kuviditi pāṭhāt'—iti haradattaḥ|| nipāto'yam| "kuvit somasyāpāmiti (ṛ0 saṃ0 8, 6, 26, 2)"—iti nigamaḥ|| (1) jahā| hanterliṅuttamaikavacane ṇali, dvivacane, abhyāsasya cartve, kuratvābhāvo nakāralopaśchāndasatvāt| jaghānetyarthaḥ| "jahā ko asmadīṣate (ṛ0 saṃ0 6, 3, 46, 2)" || (2) nidhā| nipūrvāddhadhāteḥ 'ātaścopasarge (3, 1, 136)' —iti kaḥ| nidhīyate sthāpyate mṛgapakṣigrahaṇāya| nidhā pāśasamūhaḥ| "samugdhyasmannidhayeva baddhān (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 6)" || (3) śitāṃ| śritaśabdasya raiphalopo'to dīrghatvaṃ maśabdaślopajanaḥ| aṅge śritatvād doḥ śitāṃ| sitaśabdasya vā sakārasya śakāraḥ, anyat pūrvavat| yoniḥ śitāṃ| yonirgudam| ciṣitaḥ| vividhaṃ sito vaddho bhavati purīṣotsargavelāyāṃ vikaṃsati saṅkocaḥ| "pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ (ya0 vā0 saṃ0 21, 43)" || (4) mehanā| maṃhaterdānakarmaṇo lyuṭ, vāhulakādakārasyaikāro nakāralopaśca| supāṃ sulugityādinā sorākārādeśaḥ| maṃhanīyaṃ dhanādi| chandogānāṃ 'maihanā'—ityevaṃ rūpaṃ pāṭhaḥ| prasaṅgena ca vedāntarārthītasya vyākhyānaṃ bhāṣyakāreṇa kṛtam (niru0 4, 4)| "yadindra citra mehanā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 10, 1)" || (5) damūnāḥ| 'dama upaśame dāne ghā'| dānte puruṣe vā, dame yajñagṛhe vā mano yasya sa damūnāḥ| dantamaśabdasya nalopaḥ|

73.1.3

damadāntaśabdayordabhāvaḥ, manaḥśabde makārātparasyākārasya ūkārādeśaḥ| damaśabdo vyākhyāto gṛhanāmasu (316 pṛ0)| dadāterlyuṭi dānaṃ, damerniṣṭhāyāṃ matupi dantamaḥ| 'damerūnasiḥ (u0 4, 228)' —iti vaiyākaraṇāḥ| "juṣṭo damūnā atithirduroṇe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 18, 5)" || (6) mūṣaḥ| 'muṣa steye (kyā0 pa0)'| kivvacipracchi (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (bhā0)'—iti kip dīrghaśca| jas| mūṣikāḥ| suguptamapi muṣṇanti haranti| "mūṣo na śiśnā vyadanti mādhyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 21, 3)" || (7) iṣireṇa| 'iṣu icchāyām (tu0 pa0)'| iṣimadi-mudi (u0 1, 51)'—ityādinā kiracpratyayaḥ| yadvā, īpa-yatergatikarmaṇaḥ īṣerdarśanārthasya vā bāhulakāt kirac iṣabhāvaśca| mano viśeṣaṇametat| "iṣireṇa te manasā sutasya (ṛ0 saṃ0 6, 4, 12, 2)" || (8) kurutana| karoterloṇamadhyamapuruṣabahuvacanasya taśabdasya 'taptanaptanathanāśca (7, 1, 45)'—iti chāndasastanādeśaḥ| tatra taśabda evārthavān naśabdastpajano'narthakaḥ| kurutanetyasya pratipādanārthamāha bhāṣyakāraḥ—'karttanahantanayātanetyanarthakā upajanā bhavanti (niru0 4, 7)'—iti| atra bahuvacanamanyeṣyevaṃrūpā upajanāḥ santīti pratipādanārtham| 'kto yak' 'ājñaserasuk'—ityevamādayaḥ| "spreṇa tapasā kurutana" —"adhvaryavaḥ karttanā śruṣṭimasmai (ṛ0 saṃ0 2, 6, 14, 3)" —"tapiṣṭhena hanmanā hantanā tam (ṛ0 saṃ0 5, 4, 30, 2)"—"prayātana sakhīm̐ racchā sakhāyaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"—"hatvāya śatrūn vibhajasva vedaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 2)"—"brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 5)" || (6) jaṭharam|

73.1.4

jagdhaśabdopapadāt dhṛṅo dadhātervā 'kṛdarā-dyayaśca (u0 5, 42)'—iti aranapratyayo jagdhaśabdasya jabhāvo ghakārasya ṭhakāraśca nipātyate| jagdhaṃ bhakṣitamannamasmin

73.1.5

dhriyate tiṣṭhati, dhīyate prakṣipyata ityarthaḥ| "āsiñcasva jaṭharaṃ madhvaūrmim (ṛ0 saṃ 3, 3, 11, 1)" || (10) titau| tanotestudeśca niṣṭhāyāṃ matupi upadhāyā itvaṃ dakāralopo vakārasya samprasāraṇaṃ talopaśca| tilamātraṃ tunnaṃ vā| tilaśabdāt tiḥ, tunnaśabdāt ukāratakārau| matvarthe bahuvrīhiḥ| tatena madhyena, tunnaiśchidraiḥ, tilamātraiśca taistadvat| tanoteḥ kkāntādvatirvaiyākaraṇāḥ| tataṃ titau| "saktumiva titaunā punantaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 23, 2)" || (11) śipre| 'sṛpū gatau (bhū0 pa0)'| 'sphāyitañcivañciśakikṣapisṛpitṛpi (u0 2, 12)'—iti rak, bāhulakāt sṛśabdasya śibhāvaḥ| annaṃ gandhanaṃ prati sṛpte bhavataḥ| "vipyasva śipre cisṛjasva dhene (ṛ0 saṃ0 1, 7, 13, 4)" || (12) madhyā| madhyaśabdāt saptamyekavacanasya 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā ākāraḥ| madhye ityarthaḥ| "madhyākartordhititaṃ saṃjabhāra (ṛ0 saṃ0 1, 8, 7, 4)" || (16) mandū| mandestṛptyarthāt 'bhṛmṛśītṛcari (u0 1, 7)'—ityādinā bāhulakādupratyayaḥ| madervā upratyayo num ca| prathamādvivarcanam| tṛtīyaikavacanasya ghā 'supāṃ suluk (7, 1, 36)'—ityādinā pūrvasavarṇaḥ| madiṣṇū madiṣṇunā ghā| "mandū samānavarcasā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 12, 2)" || (14) īrmāntāsaḥ| 'īra preraṇe (cu0 pa0)'| 'arttistusuhusṛdhṛkṣi (u0 1, 137)'—iti manapratyayaḥ| antaśabdo vyākhyātaḥ (2a0 1hba0 6)| ādityāśvā ucyante| te ca sapta| teṣāṃ ye antān irtte, īritāḥ preritā viralā ityarthaḥ| athavā aśvasya anto jaghanaṃ sarveṣāmīrmaḥ pṛthurityarthaḥ| "ī rmāntāsaḥ silikamadhyamāmaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 12, 5)" ||

73.1.6

(15) kāyamānaḥ| 'cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ' bhūvādiḥ, svaritet| cāyamānaḥ| cakārasya kakāraḥ| yadvā, kamerṇiṅ, tato laṭaḥ śānac| kāmayamāna ityasya makāralopaḥ| "kāyamāno vanā tvam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 5, 2)" || (16) lodham| 'luñ dhāṣṭrye' taktaḥ| lundhaśabdasya balopa ukārasyautvañca| lundhamityarthaḥ| "lodhaṃ nayanti paśumanyamānāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 23, 3)" || (17) śīram| śiṅa: 'sphāyitañcivañciśaki (u0 2, 12)'— ityādinā vāhulakādak| aśnotervā pūrvacadrak dhātoḥ śībhāvaśca| ayamagnirucyate| anuśāyinamāśinaṃ vā| anugamyante bhūtāni jaṅgamāni jāṭharātmanā, sthāvarāṇi ca sūkṣmeṇa anabhivyaktaśaktyātmanā yaḥ śete vyavatiṣṭhate, aśnoti vā| evaṃśīlaḥ| "śīraṃ pāvakaśociṣam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 6, 3)" || (18) vidradhe| cipūrvāt 'drabhī bhaye' ityasmāt anekārthatvena hiṃsārthāt ktaḥ| vidrugdhā iti sthite ṛkārasya rādeśo bakāralopaśca| bahuvacanasya sthāne ekavacanam| vividhaṃ hiṃsiteṣu kupiteṣu ityarthaḥ| "kanīnakeva vidradhe (ṛ0 saṃ0 3, 6, 30, 7)" || (16) drapade| druśabdo drumaparyāyaḥ| drumamayeṣu padeṣu pāḍukākhyeṣu ityarthaḥ| vacanavyatyayaḥ pūrvavat| "nave drapade arbhake (ṛ0 saṃ0 3, 6, 30, 7)" || (20) tugvani| tūrṇaśabdopapadāt gameḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vanipi tūrṇaśabdasya tubhāvo gameṣṭilopaśca| tvaratītyarthaḥ| tadvipānāyāvagāhanāya vā kṣipramāgacchante| saptamyekavacanam| "bhuvāstvā adhi tugvani (ṛ0 saṃ0 6, 1, 35, 7)" || (21) naṃsante| namermakārāt paraḥ sugāgamaḥ, vyatyayenātmanepadam| namanti ityarthaḥ| "kuvinnaṃsante marutaḥ punarnaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 2, 8, 5)" ||

73.1.7

(22) nasanta| 'nasa kauṭilye' bhūvādirātmanepadī, atrāprotirnamatervārthe varttate| 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ (3, 4, 6)'— iti vartamāne laṅ| 'bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pi (6, 4, 75)—' ityaḍabhāvaḥ| prāpnuvanti namanti vā| "ghṛtasya dhārāḥ samidho nasanta (ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)" || (23) āhanasaḥ| āhanterasun, matvarthīyasya luk| 'sūtre idamāhatam' 'brāhmaṇe idamāhatam'—ityādiprayogadarśanāt āhantivacanārthaḥ| āhanavanto vacanavanta ityarthaḥ| "ye te madā āhanaso vihāyasaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 5)" || (24) adhyasat| 'aderman'—iti manin| adyate ityaṅ annam| tasmin sīdanti sanoti vā tat| admanyupapade sadeḥ sanotervā 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—'kvip ca (3, 2, 76)'—iti kvipi rūpam| sanoternakāralope hasvatve piti tuk| "ahnasanna sasato bodhayantī (ṛ0 saṃ0 2, 1, 7, 4)" || (25) iṣmiṇaḥ| 'iṣericchārthāt (u0 pa0)' 'iṣiyudhīndhi (u0 1, 142)'—iti makpratyayaḥ| īṣateriṣitervā bāhulakāt maki dhātoriṣbhāvaḥ| icchā, gamanaṃ, darśanaṃ vā iṣma| 'ata iniṭhanau (5, 2, 115)'| yadvā, uṇādiko minpratyayaḥ| pavitāro haviṣāṃ stutīnāñca gantāraḥ, draṣṭāro vā sarvārthānām| "te vā śīmanta iṣmiṇo abhīravaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 13, 6)" || (26) vāhaḥ| vahateḥ 'vahaśca'—iti ṇidasun| devatāḥ pratyūhyamānatvāt vāhaḥ stutiḥ| athavā, yadetat kūpasamīpe tadudakasyoddhṛtasya sthānamāvāha iti loke prasiddhaṃ, tatsadṛśatvāt somarasasyapūrṇamadhiṣavaṇaṃ carma vāha ityucyate| "indrāya vāhaḥ kṛṇavāva juṣṭram (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 3)" || (27) paritakmyā| paripūrvāt takatergatikarmaṇo manin|

73.1.8

paritaḥ sarvato gacchati, sarvasmin deśe rātrirasti| athavā takmoṣṇaṃ tat parita ubhayata enāṃ parigṛhyate varttate iti| taduktam| 'takmetyuṣṇanāma, taka iti mata iti tena paritakmā sati yakāropajanena paritakmyā'| "kasmai hitiḥ kā paritakmyāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 1)" || (28) huvite| supūrvādeteḥ ktapratyayaḥ| 'ghuṅ prāṇigarbhamocane'—ityasmāddhā ke chāndasatvādir̤āgamaḥ, ucaṅ ca| saptamye- kavacanam| śobhanaṃ gamyate yatra svargādau tat, prasūte prajāyāṃ vā| “sucite mādhāḥ (ya0 vā0 saṃ0 5, 5)” || (26) dayate| ‘daya dānagatirakṣaṇahiṃsādāneṣu (bhū0 ā0)’ anekārthatvāt vibhāgadahanagamaneṣvapi varttate| “mahodhanāni dayamānaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 16, 2)”—iti dāne| “navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma (niru0 4, 17)”—iti rakṣaṇe| “ya eka idvidayate (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 2)”—iti dāne vibhāge vā| “durvarttubhīṃmo dayate vanāni (ṛ0 saṃ0 4, 5, 8, 5)”—iti dahane| “vidadvasurdayamāno vi śatrūn (ṛ0 saṃ0 3, 2, 15, 1)” —iti hiṃsāyām| “māṃ vāyaso doṣā dayamāno abūbudhat (niru0 4, 17)”—iti gatikarmā || (30) nūcit| (31) nūca| anayoḥ padvayayoḥ| “adyā cinnūcittadapo nadīnām (ṛ0 saṃ0 4, 7, 2, 3)”—“nūca purā ca sadanaṃ rayīṇām (ṛ0 saṃ0 1, 7, 4, 2)” || (32) dāvane| dadāteḥ ‘āto maninkanivvanipaśca (3, 2, 74)’—iti vyatyayena karmaṇi vanip| tataḥ ṣaṣṭhyarthe dvitīyārthe vā caturthī (2, 6, 62 vā0), alopābhāvaśchāndasaḥ (6, 4, 134)| deghasya deṃcaṃ vetyarthaḥ || (33) akūpārasya| ‘pū pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)’| ghañ| pāraḥ pālanaṃ pūraṇaṃ vā| akutsitaṃ pālanaṃ pūraṇaṃ vā yasya tadakupāraṃ sat kordīrghatvenākūpāram|

73.1.9

tasya dāvane iti sambandhaḥ| “akūpārasya dāvane (ṛ0 saṃ0 4, 2, 60, 2)”| ādityasamudrāvapyakūpārau| pūrvavat| kacchapo'pyakūpāraḥ| kūpaśabde karmaṇyupapade artteḥ karmaṇyaṇ| na kūpāraḥ akūpāraḥ| kacchapo hi sati sambhave hrada gacchati na kūpamalpodakatvāt| trayāṇāṃ nigamāḥ paryeṣyāḥ || (34) śiśīte| 'śo tanūkaraṇe' divādiḥ parasmaipadī| vyatyayena śapaḥ ślau okārasyetvamātmanepadañca| śyatītyarthaḥ| 'śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe (ṛ0 saṃ0 3, 8, 15, 3)' || (35) sutukaḥ| supūrvāttakatergatikarmaṇaḥ 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyayo'kārasyokāraśca| supūrvādvā tucchachadsyākāra upajanaḥ cakārasya jakārasya vā kakārabhāvaśca| sugamanaḥ suprajñā vā| "agniḥ sutukaḥ sutukebhiraśvaiḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 31, 7)" || (36) suprāyaṇāḥ| suprapūrveodayaterlyuṭ| 'upasargasyāthatau (8, 2, 16)'—iti latvābhāvaśchāndasaḥ| supragamanā ityarthaḥ| "saprāyaṇā asmin yajñe viśrayantāmṛtāvṛdhaḥ (ya0 vā0 saṃ0 (37) aprāyuvaḥ| pra-ā-ityupasargadvayapūrvāt 'yu miśraṇe (adā0 pa0)'—ityasāt 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyayaḥ, uvaṅi kṛte antyasyākārasya lope ca jasi rūpam| 'supāṃ suluk (7, 3, 36)'—iti jasaḥ sthāne thuḥ| na prāyuvo'prāyuvaḥ| apragatamanaskāḥ na pramādyanta iti| "aprāyuvo rakṣitāro dive dive (ṛ0 saṃ0 1, 6, 15, 1)" || (38) cyavānaḥ| antarṇītaṇyarthāt cyavateḥ 'yuc bahulam (ū0 2, 74)'—iti yuci pūrvatra bāhulakādīrghaḥ| devān prati stomānāṃ cyāvayitā gamayitā stotetyarthaḥ| rūḍhitvā-dviprasaṅganivṛttiḥ| "yuvaṃ cyavānaṃ sanayaṃ yathāratham (ṛ0 saṃ0 7, 8, 15, 4)"|

73.1.10

cyavanasya tu "cyavano bhārgavaḥ śāryātāṃ mānavamabhiṣiṣeca (ai0 brā0 8, 4, 7)"—"apravānavat cyavanavat bhṛguvat"—ityādirnigamaḥ prasiddhaḥ || (39) rajaḥ| vyākhyātaṃ dyāvāpṛthivīnāmasu (374 pṛ0) || (40) haraḥ| jvalannāmasu (176 pṛ0) vyākhyātam| rajastu jyotirudakalokāsgadinavācakam| anurañjayati hyetat sarvaṃ svena svena vyāpāreṇa sarvaprāṇinaḥ| "yā te agne rajaḥśayā (ya0 vā0 saṃ0 5, 8)"—"bhuvo yajñasya rajasaśca netā (ṛ0 saṃ0 7, 6, 4, 6)"—"tvayā druhāni sukrato rajāṃsi (ṛ0 saṃ0 4, 7, 2, 3)"—"trirātreṇa rajasvalā śucirbhavati"—"vivarttete rajasī vedyābhiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1)"— iti krameṇa nigamāḥ || haro jyotirudakalokavācakam| jyotirharati tamasam, udakaṃ vahat harati sarvaṃ lokeṣu, hiyante sarvā eva cā kālena mṛtyunāśriyante| "pratyagne haramā haraḥ śṛṇīhi (ṛ0 saṃ0 8, 4, 6, 5)"—iti jyotiṣām| udakalokavācinigamau paryeṣyau || (41) juhure| juhoteḥ 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ (3, 4, 6)'—iti liṭ, 'irayore (6, 4, 76)'—iti re, jūhuti| yadvā; yathāprāpto liṭ juhuvire hutavantaḥ| "juhure vi citayantaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 11, 2)" || (42) vyantaḥ| vyanta ityeṣo'nekakarmā (niru0 4, 16)'| vyanta ityatra ya eṣa dhātuḥ sa dayativadanekārtha ityarthaḥ| 'vī-gatiprajananakāntyaśanakhādaneṣu (adā0 pa0)'| anekārthatvāt paśyatyartho'pi || (43) krāṇāḥ| karoterlaṭaḥ śānaci vikaraṇavyatyayena luk| "gobhiḥ krāṇā anūṣata (niru0 4, 16)" || (44) vāśī| vyākhyātaṃ vāṅnāmasu (67 pṛ0)| yadvā, vāsī-śabdaśchedanadravyaviśeṣavacanaḥ, tasya sakārasya śakāreṇa vyutpattiḥ|

73.1.11

"vāsobhistakṣatāśmanmayībhiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 4)" || (45) viṣuṇaḥ| viṣamaśabdasya akārasyokāro makārasya ṇakāraśca| viṣamaḥ| "saśarddhadaryo viṣuṇasya jantoḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 3, 5)" || (46) jāmiḥ| vyākhyātamaṅgulīnāmasu (212 pṛ0)| atirekavāliśasamānajātīyānāṃ vācako jāmiśabdaḥ| atirekaḥ punaruktamucyate, punarjāyamānatvāt| "jāmi vā etad yajñe kriyate (ai0 brā0 3, 5, 3)"| vāliśo mūrkhaḥ| sa hi kasmaicit puruṣāyālam| atra nigamaḥ paryeṣyaḥ| samānajātīyo bhaginīlakṣaṇo'rthaḥ| samānābhyāṃ mātāpitṛbhyāṃ jātatvāt| jāśabdainaivābhidhātuṃ śakyamiti miśabda upajanaḥ| "yatra jāmayaḥ kṛṇvanna jāmi (ṛ0 saṃ0 7, 6, 7, 5)" || (47) pitā| 'naptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛbhrātṛjāmātṛmātṛ-pitṛduhitṛ (u0 2, 88)'—ityādinā pāte: kevalakāt pyantādvā tṛcpratyayānto nipātyate| patiśabdatvena ca nāmārtho vyākhyātaḥ (301 pṛ0)| "dyaurme pitā janitā nābhiratra (ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)" || (48) śaṃyoḥ| śāmyateḥ kvip śam| 'yu pṛthagbhāve' ityasmād vic| anye padbhyamiti varṇayanti| 'śamanaṃ rogāṇāṃ yāvanaṃ ca bhayānām'| "athāna: śaṃyorarapo dadhāta (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 4)"| prasaṅgena śrutisārūpyāt bhāṣye 'athāpi śaṃyurbārhaspatyaḥ (niru0 4, 21)'—ityuktam|| (49) aditiḥ| pṛthivīnāmasu vyākhyātam (33 pṛ0)| aitihāsikānāṃ mate devamātā, nairuktānāṃ mate adīnādiguṇaḥ| athavātmapakṣe prakṛtiḥ| "aditirdyauraditirantarikṣam (ṛ0 saṃ0 1, 6, 166, 5)" || (50) pariri| propasargārthavṛtryāṅpūrvāt 'īra gatau (cu0 pa0)'—ityasmālliṭi bhrasyere ca| preritavanta ityarthaḥ| "yame-rire bhṛgavo viśvavedasam (ṛ0 saṃ0 2, 2, 12, 4)" ||

73.1.12

(51) jasuriḥ| 'jasu tāḍane (cu0 pa0)'| 'jasisahoru rin (u0 2, 66)'—iti urinpratyayaḥ| yadvā, asyatervāhu-lakādurinapratyaye juḍāgamaśca dhātoḥ| tāḍito vaddhamukto hata-vegaśrānto jasuriḥ| "nīcāyamānaṃ jasuri na śyenam (ṛ0 saṃ0 3, 7, 11, 5)" || (52) jarate| nairuktadhātuḥ| yadvā, 'gṛ stutau (kyā0 pa0)'—ityasya gakārasya jakāra iti skandasvāmī| "indhāna enaṃ jarate svādhyaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 28, 1)" || (53) mandine| mandateḥ stutikarmaṇo ghañi mandaḥ stutiḥ| chāndasatvādata iniṭhanau neṣyate hi ekākṣarāt, tato jāte, saptamyāśca| "pra mandine pitumadarcatā vacaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 1)" || (54) gauḥ| vyākhyātaṃ raśmināmasu (52 pṛ0)| "atrāhagoramanvata (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 5)" || (55) gātuḥ| vyākhyātaṃ pṛthivīnāmasu (36 pṛ0)| atra bhāve tun gamanamityarthaḥ| "gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataye (niru0 4, 21)" || (56) daṃsayaḥ| daṃsa iti karmanāmasu vyākhyātam (170 pṛ0)| atra tu 'aca iḥ (u0 4, 134)' jas| daṃsayaḥ karmāṇi daṃsayantyenāni| "kutsāya manmanāhāśca daṃsayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 26, 1)" || (57) tūtāva| tavatervṛddhikarmaṇo liṭi ṇali 'tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (6, 1, 7)'| "sa tūtāva nainamaśnotyaṃhatiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 30, 2)" || (58) cayase| 'caya gatau' bhūvādirātmanepadī| atra cātayaternāśanārthasyārthe vartate| yadvā, cātayatereva vikṛtaṃ rūpam| "bṛhaspate cayama it piyārum (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 5)" ||

73.1.13

(56) viyute| yautiraiva pṛthagbhāvārtho vipūrvaḥ| "samānyā viyute dūre ante (ṛ0 saṃ0 3, 3, 25, 2)" || (60) ṛdhak| avyayamidaṃ pṛthagbhāvasya vācakam| "yadindra divi pārye yadṛdhak (ṛ0 saṃ0 4, 7, 12, 5)"| athāpyṛdhotyarthe dṛśyate, tadā 'ṛdhu vṛddhau (svā0 pa0)' asmāt 'prathaḥ kit (u0 1, 130 )'—iti bāhulakādajipratyayaḥ kitca| ṛdhnuvan ṛddhaṃ kurvan| "ṛdhagayā ṛdhagutāśamiṣṭāḥ (ya0 vā0 saṃ0 8, 20)" || (61) asyāḥ| (62) asya| śabdāntareṇānādiṣṭasya sannidhiḥ viśiṣṭapadārthalakṣaṇasyābhidheyasyoccāraṇaṃ prathamādeśaḥ ādiṣṭatamasya tasyoccāraṇamanvādeśaḥ| tatra prathamādeśaviṣayatvādudāttaṃ padadvayaṃ tīvrārthataramatisphuṭaprayojanam, anyānādiṣṭasvārthatvāt| anvādeśaviṣayatāmattvādanudāttaṃ padadvayamalpīyo'rthataramatiśayenāsphuṭaprayojanam, anyādiṣṭasvārthatvāt| "asyā ū ṣu ṇa upa sātaye bhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 2, 4)"—"dīrghāyurasyā yaḥ patiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 4)" || "asya vāmasya palitasya hotuḥ"—"tṛtīyo bhrātā ghṛtapṛṣṭho asya (ṛ0 saṃ0 2, 3, 14, 1)" || iti dviṣaṣṭiḥ padāni |

Linked texts (1)