Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.15.1

Nighaṇṭunirvacana 73.15.1

Language
Sanskrit

73.15.1

(1) vipraḥ| 'ṭu vapa bījasantāne (bhū0 pa0)'| 'vipa kṣepe'—iti kṣīrasvāmī| 'ṛjrendrāgravajravipra (u0 1, 27)'—ityādinā ranpratyaye itvaṃ guṇābhāvaśca nipātyate| upyate'sminnatiśayena medhā| kṣipatyanayā pāpaṃ vā| yadvā, 'vip'—iti saṅgrāmanāmasu vyākhyātam (210 pṛ0), sāhyāstīti ro matvarthīyaḥ, pṛṣodarāditvāt jaśtvābhāvaḥ| vāṅmayī hi medhā| yadvā, 'prā pūraṇe (adā0 pa0)' vipūrvaḥ| 'āto'nupasarge (3, 2, 3)'—iti kaḥ| 'āto lopa iṭi ca (6, 4, 64)'| viśeṣeṇa pūrayati vidyārthināmapekṣāḥ| "gṛṇanti vipra te dhiyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 26, 2)"—iti nigamaḥ|| (2) vipraḥ| vipūrvāt gṛṇāteḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| vividhaṃ gṛṇātyarthān| "parai hi vipramastṛtam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 4)"—iti nigamaḥ|| (3) gṛtsaḥ| 'gṛdhu abhikāṅkṣāyām (di0 pa0)' ṛciruṣirudivṛśviśṛgṛdabhyaḥ 'kit'—iti sapratyayaḥ| abhikāṅkṣyate sarvaiḥ| yadvā, gṛṇāteḥ stutikarmaṇo vāhulakāt sak pratyayo hrasvatvaṃ tugāgamaśca| stutyo lokasya, stotā vā devānām| gṛtsasya dhīrā stavaso vivo made (ṛ0 saṃ0 7, 7, 11, 5)"-namo gṛtsebhyo gṛtsapatibhyaśca (ya0 vā0 saṃ0 16, 25)"—iti nigamau || (4) dhīraḥ| dadhāteḥ susūdhīgṛdhibhyaḥ kran (u0 2, 23)'— iti kran pratyayaḥ, 'ghumāsthāgāpā (6, 4, 66)'—itītvam| dhatte śrutamartham, dadāti vā vidyāḥ śiṣyebhyaḥ| yadvā, dhīḥ prajñā karma vā, ro matvarthīyaḥ| 'dhiyamīrayati'—iti kṣīrasvāmī| tatra dhīśabda upapade 'karmaṇyaṇ (3, 2, 1)'| "samādhīraḥ pākamatrāviveśa (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—iti nigamaḥ ||