Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.15

Nighaṇṭunirvacana 73.15

Language
Sanskrit

73.15.1

(1) vipraḥ| 'ṭu vapa bījasantāne (bhū0 pa0)'| 'vipa kṣepe'—iti kṣīrasvāmī| 'ṛjrendrāgravajravipra (u0 1, 27)'—ityādinā ranpratyaye itvaṃ guṇābhāvaśca nipātyate| upyate'sminnatiśayena medhā| kṣipatyanayā pāpaṃ vā| yadvā, 'vip'—iti saṅgrāmanāmasu vyākhyātam (210 pṛ0), sāhyāstīti ro matvarthīyaḥ, pṛṣodarāditvāt jaśtvābhāvaḥ| vāṅmayī hi medhā| yadvā, 'prā pūraṇe (adā0 pa0)' vipūrvaḥ| 'āto'nupasarge (3, 2, 3)'—iti kaḥ| 'āto lopa iṭi ca (6, 4, 64)'| viśeṣeṇa pūrayati vidyārthināmapekṣāḥ| "gṛṇanti vipra te dhiyaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 26, 2)"—iti nigamaḥ|| (2) vipraḥ| vipūrvāt gṛṇāteḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| vividhaṃ gṛṇātyarthān| "parai hi vipramastṛtam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 4)"—iti nigamaḥ|| (3) gṛtsaḥ| 'gṛdhu abhikāṅkṣāyām (di0 pa0)' ṛciruṣirudivṛśviśṛgṛdabhyaḥ 'kit'—iti sapratyayaḥ| abhikāṅkṣyate sarvaiḥ| yadvā, gṛṇāteḥ stutikarmaṇo vāhulakāt sak pratyayo hrasvatvaṃ tugāgamaśca| stutyo lokasya, stotā vā devānām| gṛtsasya dhīrā stavaso vivo made (ṛ0 saṃ0 7, 7, 11, 5)"-namo gṛtsebhyo gṛtsapatibhyaśca (ya0 vā0 saṃ0 16, 25)"—iti nigamau || (4) dhīraḥ| dadhāteḥ susūdhīgṛdhibhyaḥ kran (u0 2, 23)'— iti kran pratyayaḥ, 'ghumāsthāgāpā (6, 4, 66)'—itītvam| dhatte śrutamartham, dadāti vā vidyāḥ śiṣyebhyaḥ| yadvā, dhīḥ prajñā karma vā, ro matvarthīyaḥ| 'dhiyamīrayati'—iti kṣīrasvāmī| tatra dhīśabda upapade 'karmaṇyaṇ (3, 2, 1)'| "samādhīraḥ pākamatrāviveśa (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18, 1)"—iti nigamaḥ ||

73.15.2

(5) venaḥ| ajateḥ 'dhāpṛvasyajyatibhyo naḥ (u0 3, 6)'— iti napratyayaḥ, vībhāvaḥ| gacchati satkāraṃ loke, avagacchatyarthān, avagacchatyasmādarthasaṃśayān, gacchantyenaṃ vidyārthinaḥ, kṣipatyanarthān pāpaṃ vā| yadvā, venateḥ kāntikarmaṇo gatikarmaṇo vāptikarmaṇo vā 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)| "giriṃ na venā adhiroha tejasā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 21, 2)'—iti nigamaḥ|| (6) vedhāḥ| dadhātervipūrvāt 'vidhāño vedha ca (u0 4, 216)'—ityasun vedhādeśaśca| vidadhāti kāvyādiḥ| "moṣathā vṛkṣaṃ kapaneva vedhasaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 1)"—"somo na vedhā ṛta prajātaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 6, 5)"—"ā pṛcchoviśyatirvikṣuvedhāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 26, 2)'—iti nigamāḥ|| (7) kaṇvaḥ| 'kaṇa śabde (bhū0 pa0)' 'kaṇa nimīlane (cu0 pa0 )' vā| 'aśupruṣilaṭikaṇikhaṭiviśibhyaḥ kan (u0 1, 146)'| kaṇati stotralakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti, kaṇyate stūyate vā, nimīlayati parān vā svatejasā| "kaṇvā abhi pragāyata (ṛ0 saṃ0 1, 3, 12, 1)"—"kaṇvatamo nāma gṛṇāti nṛṇām (ṛ0 saṃ0 1, 4, 3, 4)"—iti nigamau|| (8) ṛbhuḥ| 'ṛbhukṣā ityatra vyākhyātam (306 pṛ0)'| "ṛbhurṛbhubhirabhi vaḥ syāma (ṛ0 saṃ0 5, 4, 15, 2)"iti nigamaḥ|| (6) navedāḥ| "e bāṃ bhūta navedā matānām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"—ityatra navedeti na vettītyasminnarthe varttate| kuta etat? nipātanāt, vaiyākaraṇā 'nabhrāṇnapādbhvedā (ī, 3, 75)'—iti 'nipātayanti'—iti skandasvāmī| tatra dvinañpūrvād videḥ karttaryarthasuni ekasya naño lopo'nyasya prakṛtibhāvaśca nipātyata iti bhāvaḥ| "triściśo adyā bhavataṃ navedasā (ṛ0 saṃ0 1, 3, 4, 1)"—iti nigamaḥ||

73.15.3

'kaviḥ krāntadarśano bhavati kavatervā (niru0 12, 13)'—iti bhāṣye 'krāmateḥ kavatervā gatikarmaṇa iti rūpam'—iti skandasvāmī| krāmateḥ kavateśca 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 115)'—itīnpratyayaḥ krāmatermakārasya ghatvaṃ raiphalopaśca bāhulakāt| krāntamasyāstīti matvarthīyasya luk| kaviḥ krāntadarśanaḥ| 'atītānāgataviprakṛṣṭaviṣayaṃ yugapat jñānaṃ yasya sa krāntadarśanaḥ—ityuvaṭaḥ| "kavī no mitrāvaruṇā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 4, 3)"—iti nigamaḥ|| 'manu avabodhane (di0 ā0)'| 'kṛtabhyāmīṣan (u0 4, 26)'—iti bāhulakādīṣan| manīṣā prajñā'syāsti vrīhyāditvādiniḥ| yadvā, manasa īṣā stutiḥ prajñā vā manīṣā| pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ| pūrvavadīṣan| "ghṛtapṛṣṭhaṃ manoṣiṇaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 25, 5)"—iti nigamaḥ|| manyateryuṭ, dhadhātestac| mānasya jñānasya vidhātayitā, pṛṣodarādiḥ (ī, 3, 106)| "mandhātāsi draviṇodā ṛtā vā (ṛ0 saṃ0 7, 5, 30, 2)"—iti nigamaḥ|| (13) vidhātā| vipūrvāt dadhātestṛc| vedhaḥśabdavadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (14) vipaḥ| 'vipa kṣepe (cu0 pa0)'| igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 35)| vipravadarthaḥ| "astṛṇāḍ varhaṇā vipo (ṛ0 saṃ0 6, 4, 43, 1)"—iti nigamaḥ || (15) manaścit| manaḥśabdopapadāt 'citī sañjñāne (bhū0 pa0)'| ityasmādauṇādikaḥ kip| manasā cetayate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) vipaścit| vipo vācaścetayate 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'—ityaluk| 'vipaśyaṃścetayate'—iti kṣīrasvāmī| pṛṣodarāditvāt paśyaterūpam| "dharmakṛte vipaścite panasyave (ṛ0 saṃ0 6, 7, 1, 1)"—indraṃ pṛcchā vipaścitam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 4)"—iti nigamau || (17) vipanyavaḥ|

73.15.4

vipaneḥ 'katyuc kṣipeśca (u0 3, 48)'—ityatra prākpratyayanirdeśasyādhikavidhyarthatvāt katyucpratyayaḥ| yadvā, vividhaṃ pananaṃ stutiḥ 'mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)'—iti kupratyayaḥ| "vipanyavo viprāso vājasātaye (ṛ0 saṃ0 6, 6, 10, 6)"—iti nigamaḥ || (18) ākenipaḥ| āṅśabde, keśabde, niśabde copapade tripūrvāt patateḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'| ke ātmani patanti adhyātmajñāne patanta ityarthaḥ| "avyasau yathā kenipānāmino vṛdhe (ṛ0 saṃ0 7, 8, 26, 4)"—iti nigamaḥ || (16) uśijaḥ| 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' 'vaśeḥ kicca (u0 2, 68)'—iti ijipratyayaḥ| grahijyā (ī, 1, 16)'—ityādinā samprasāraṇam| kāmayate śāstrāṇyabhyasituṃ vyākhyātuṃ vā| "kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 34, 1)"—iti nigamaḥ|| (20) kīstāsaḥ| kīrtyateḥ pacādyac (3, 1, 134) ghañi vā| kīrtayanti praśastānarthān| "kīstāso abhidyavaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 13, 2)"—iti nigamaḥ|| (21) adbhātayaḥ| addheti satyanāma| atateratayaḥ| satyaṃ prāpnoti, gatyarthā buddhyarthāḥ, satyaṃ jānāti vā| "taddataya'iddhiduḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 1)"—iti nigamaḥ|| (22) matayaḥ| manyateḥ ktin| jñāyante'smādarthāḥ| yadvā, matirasyāsti matvarthīyasya luk| "adroghavācaṃ matibhiḥ śaviṣṭham (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 2)"—"tvāmindra matibhiḥ sutam"—iti nigamau| (23) matuthāḥ| "gūthaprothapṛṣṭhādayaḥ"—iti manesthaki nakārasya tubhāvo nipātyate| "tutho'si viśvacedāḥ (ya0 vā0 saṃ0 5, 31)"| "vibhajatyaḥ brahma vai tuthaḥ (śā0 brā0 4, 3, 4, 15)"—iti śrutiḥ—ityuvaṭaḥ| mataṃ jñānaṃ tutho manuṣyaiḥ|

73.15.5

tena manatuthāḥ santaḥ pṛṣodarāditvena matuthāḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (24) vāghataḥ| vaheḥ "saṃścattṛmpadve hat (u0 2, 86)"—iti pratyayaḥ, upadhāvṛddhiḥ, hakārasya ghakāraśca nipātyate| nivahati granthārthān | "viṣṭvī śamī' taraṇitvena vāghataḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 30, 4 )"—iti nigamaḥ || iti caturviṃśatirmedhāvina iti medhāvināmāni |