Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.15.4

Nighaṇṭunirvacana 73.15.4

Language
Sanskrit

73.15.4

vipaneḥ 'katyuc kṣipeśca (u0 3, 48)'—ityatra prākpratyayanirdeśasyādhikavidhyarthatvāt katyucpratyayaḥ| yadvā, vividhaṃ pananaṃ stutiḥ 'mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)'—iti kupratyayaḥ| "vipanyavo viprāso vājasātaye (ṛ0 saṃ0 6, 6, 10, 6)"—iti nigamaḥ || (18) ākenipaḥ| āṅśabde, keśabde, niśabde copapade tripūrvāt patateḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'| ke ātmani patanti adhyātmajñāne patanta ityarthaḥ| "avyasau yathā kenipānāmino vṛdhe (ṛ0 saṃ0 7, 8, 26, 4)"—iti nigamaḥ || (16) uśijaḥ| 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' 'vaśeḥ kicca (u0 2, 68)'—iti ijipratyayaḥ| grahijyā (ī, 1, 16)'—ityādinā samprasāraṇam| kāmayate śāstrāṇyabhyasituṃ vyākhyātuṃ vā| "kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 34, 1)"—iti nigamaḥ|| (20) kīstāsaḥ| kīrtyateḥ pacādyac (3, 1, 134) ghañi vā| kīrtayanti praśastānarthān| "kīstāso abhidyavaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 13, 2)"—iti nigamaḥ|| (21) adbhātayaḥ| addheti satyanāma| atateratayaḥ| satyaṃ prāpnoti, gatyarthā buddhyarthāḥ, satyaṃ jānāti vā| "taddataya'iddhiduḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 1)"—iti nigamaḥ|| (22) matayaḥ| manyateḥ ktin| jñāyante'smādarthāḥ| yadvā, matirasyāsti matvarthīyasya luk| "adroghavācaṃ matibhiḥ śaviṣṭham (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 2)"—"tvāmindra matibhiḥ sutam"—iti nigamau| (23) matuthāḥ| "gūthaprothapṛṣṭhādayaḥ"—iti manesthaki nakārasya tubhāvo nipātyate| "tutho'si viśvacedāḥ (ya0 vā0 saṃ0 5, 31)"| "vibhajatyaḥ brahma vai tuthaḥ (śā0 brā0 4, 3, 4, 15)"—iti śrutiḥ—ityuvaṭaḥ| mataṃ jñānaṃ tutho manuṣyaiḥ|