Nighantu 73.15.3
Nighaṇṭunirvacana 73.15.3
- Language
- Sanskrit
73.15.3
'kaviḥ krāntadarśano bhavati kavatervā (niru0 12, 13)'—iti bhāṣye 'krāmateḥ kavatervā gatikarmaṇa iti rūpam'—iti skandasvāmī| krāmateḥ kavateśca 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 115)'—itīnpratyayaḥ krāmatermakārasya ghatvaṃ raiphalopaśca bāhulakāt| krāntamasyāstīti matvarthīyasya luk| kaviḥ krāntadarśanaḥ| 'atītānāgataviprakṛṣṭaviṣayaṃ yugapat jñānaṃ yasya sa krāntadarśanaḥ—ityuvaṭaḥ| "kavī no mitrāvaruṇā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 4, 3)"—iti nigamaḥ|| 'manu avabodhane (di0 ā0)'| 'kṛtabhyāmīṣan (u0 4, 26)'—iti bāhulakādīṣan| manīṣā prajñā'syāsti vrīhyāditvādiniḥ| yadvā, manasa īṣā stutiḥ prajñā vā manīṣā| pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ| pūrvavadīṣan| "ghṛtapṛṣṭhaṃ manoṣiṇaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 25, 5)"—iti nigamaḥ|| manyateryuṭ, dhadhātestac| mānasya jñānasya vidhātayitā, pṛṣodarādiḥ (ī, 3, 106)| "mandhātāsi draviṇodā ṛtā vā (ṛ0 saṃ0 7, 5, 30, 2)"—iti nigamaḥ|| (13) vidhātā| vipūrvāt dadhātestṛc| vedhaḥśabdavadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (14) vipaḥ| 'vipa kṣepe (cu0 pa0)'| igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 35)| vipravadarthaḥ| "astṛṇāḍ varhaṇā vipo (ṛ0 saṃ0 6, 4, 43, 1)"—iti nigamaḥ || (15) manaścit| manaḥśabdopapadāt 'citī sañjñāne (bhū0 pa0)'| ityasmādauṇādikaḥ kip| manasā cetayate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) vipaścit| vipo vācaścetayate 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'—ityaluk| 'vipaśyaṃścetayate'—iti kṣīrasvāmī| pṛṣodarāditvāt paśyaterūpam| "dharmakṛte vipaścite panasyave (ṛ0 saṃ0 6, 7, 1, 1)"—indraṃ pṛcchā vipaścitam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 7, 4)"—iti nigamau || (17) vipanyavaḥ|