Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.2.3

Nighaṇṭunirvacana 73.2.3

Language
Sanskrit

73.2.3

(2) vāhiṣṭhaḥ| voḍhṛśabdāt 'tuśchandasi (5, 3, 56)'— itīṣṭhani 'turiṣṭhameyaḥsu (6, 4, 154)'—iti tṛco lopaḥ| vāhiṣṭha iti upadhādīrghaśchāndasaḥ| atiśayena voḍhā vāhiṣṭhaḥ| "vāhiṣṭhovāṃ havānām (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)" || (3) dūtaḥ| (4) vāvaśānaḥ| 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' 'vāśca śabde (di0 ā0)'| 'liṭaḥ kānaj vā (3, 2, 106)'| dvirvacanādiḥ| 'tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (6, 1, 7)'| 'na vaśaḥ (6, 1, 20)'—iti yadi liṭi samprasāraṇaniṣedhād vinpratyaye kānajyapi na bhavati, vāśyaterupadhāhrasvatvaśca vyatyayenaiva| yadluki śānaci rūpamiti śrīnivāsaḥ| "saptasvasṝruṣīrvāvaśānaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 5)" || (5) vāryam| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| etistuśāsvṛdṛ-jupaḥ kyap (3, 1, 106)'—iti kyapi prāpte 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti pyat| 'kyabvidhau vṛ-grahaṇe vṛño grahaṇamiṣyate na vṛṅaḥ'—iti vaiyākaraṇāḥ| athavā''vaśyakārtho pyatpratyayo draṣṭavyaḥ| 'vāryaṃ' varaṇīyam, atiśayena varaṃ śreṣṭha vā| "tad vāryaṃ vṛṇīmahe (ṛ0 saṃ0 6, 2, 23, 3)" || (6) andhaḥ| vyākhyātamannanāmasu (216 pṛ0)| "āmatrebhiḥ siñcatā madhyamandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1)" || tamo'cakṣuṣavapyandhaḥ| atra dhyāyatirnañpūrvaḥ avidyamānaṃ dhyānaṃ darśanamasmin ālokābhāvāt| cakṣurhīnei akārāntamidam| “paśyadakṣaṇvānna cicce tadandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 17, 1)”—iti cakṣurhīnasya || (7) asaścantī| saścatirgatikarmā, atra saścatirasyatervārthe varttate| śatari ṅīpā nañsamāsaḥ| paraspareṇa sammitiścībhavantyau| avakṣipantyā vāśrite vā dyāvāpṛthivyā ucyete| “asaścantī bhūridhāre payasvatī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)” || (8) dhanuṣyati|

Linked texts (1)